Podkarpacie to region, w którym zachowało się wyjątkowo bogate dziedzictwo architektury drewnianej. Zabytkowe cerkwie, kościoły i dawne zespoły dworskie przypominają o wielokulturowej przeszłości tej części Polski. Szczególne miejsce wśród nich zajmuje kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i św. Michała Archanioła w Haczowie, zaliczany do największych i najstarszych drewnianych świątyń gotyckich w Europie. O jego wartości świadczy nie tylko zachowana średniowieczna konstrukcja, lecz także unikatowe malowidła ścienne.
WIDEO…
Kościół w Haczowie. Historia średniowiecznej świątyni
Początki parafii w Haczowie sięgają 1388 roku, kiedy została ona ufundowana przez króla Władysława Jagiełłę. Przez długi czas z tym okresem wiązano również powstanie zachowanego do dziś drewnianego kościoła. Badania dendrochronologiczne, pozwalające określić wiek drewna na podstawie jego słojów, wykazały jednak, że budowę rozpoczęto na przełomie lat 50. i 60. XV wieku. Za prawdopodobnego fundatora świątyni uznaje się Kazimierza Jagiellończyka.
Pierwotnie budowla składała się z nawy i prezbiterium. Jej wygląd zaczął się zmieniać w pierwszej połowie XVII wieku, kiedy po najeździe tatarskim z 1624 roku podjęto prace związane z rozbudową kościoła. W kolejnych stuleciach dostosowywano go do zmieniających się potrzeb parafii. W XVIII wieku powstała m.in. kaplica Matki Bożej Bolesnej, powiększono również zakrystię i dobudowano skarbczyk.
Przełomowym momentem w dziejach zabytku okazało się wybudowanie w sąsiedztwie nowego, murowanego kościoła. W drugiej połowie lat 40. XX wieku przeniesiono do niego nabożeństwa, a średniowieczna budowla przestała pełnić swoją dotychczasową funkcję. Od 1958 roku prowadzono w niej kompleksowe prace remontowe i konserwatorskie. W 1980 roku obiekt ponownie znalazł się pod opieką parafii, a dwie dekady później został przywrócony do kultu religijnego.
Największy drewniany kościół gotycki w Europie. Wyjątkowa architektura
Położona na skarpie nad Wisłokiem świątynia uchodzi za największy drewniany kościół gotycki w Europie. O jej wyjątkowości świadczą jednak nie tylko rozmiary, lecz także kunszt średniowiecznych cieśli, którzy potrafili wznieść tak monumentalną budowlę, wykorzystując wyłącznie nieskomplikowane narzędzia i doskonale opanowane techniki obróbki drewna.
Ściany wykonano z jodłowych belek układanych poziomo i łączonych w narożnikach za pomocą specjalnych zaciosów. Takie rozwiązanie, nazywane konstrukcją zrębową, pozwalało wznosić budynki bez konieczności stosowania metalowych gwoździ do łączenia ścian. Szczególnie cennym elementem haczowskiego kościoła jest zachowany średniowieczny system konstrukcji dachowej, zapewniający stabilność budowli mimo znacznej szerokości nawy. Na elementach więźby dachowej do dziś można dostrzec znaki montażowe pozostawione przez dawnych cieśli.
Charakterystyczną sylwetkę świątyni tworzą wysoki dach pokryty gontem, masywna dzwonnica oraz otaczające budowlę niskie, zadaszone podcienia, nazywane sobotami. Warto zwrócić uwagę również na mniej oczywiste detale – pod okapem prezbiterium zachowały się drewniane elementy z rzeźbionymi wizerunkami ludzkich twarzy, a południowe wejście do nawy zdobią gotyckie okucia.
Wartość zastosowanych rozwiązań konstrukcyjnych doceniono także na arenie międzynarodowej. W 2003 roku kościół w Haczowie wraz z pięcioma innymi świątyniami został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO pod wspólną nazwą „Drewniane kościoły południowej Małopolski”. W uzasadnieniu decyzji podkreślono znaczenie tych obiektów jako świadectwa średniowiecznej tradycji budownictwa sakralnego oraz wysokiego poziomu ówczesnego rzemiosła.
Średniowieczne malowidła w kościele w Haczowie. Co przedstawiają?
Przez ponad półtora stulecia znaczna część najcenniejszych dekoracji haczowskiego kościoła pozostawała niewidoczna. W XVIII wieku ściany pobielono, zakrywając dawną warstwę malarską, a podczas kolejnych remontów zmieniano wystrój wnętrza. Dopiero w 1955 roku Jerzy i Stanisław Gadomscy natrafili na fragmenty późnogotyckich malowideł. Odkrycie to zmieniło sposób postrzegania zabytku przez historyków sztuki i stało się impulsem do podjęcia prac konserwatorskich.
Polichromia powstała w 1494 roku i jest uznawana za jedną z najstarszych monumentalnych dekoracji malarskich zachowanych w drewnianych świątyniach Europy. Jej program ikonograficzny obejmuje zarówno wydarzenia opisane w Starym i Nowym Testamencie, jak i przedstawienia świętych. Na północnej ścianie prezbiterium można zobaczyć sceny Męki Pańskiej, natomiast w innych częściach wnętrza m.in. zabójstwo św. Stanisława, koronację Matki Bożej oraz wizerunek św. Michała Archanioła. Szczególnie interesujące są stosunkowo rzadko spotykane w polskim malarstwie średniowiecznym sceny starotestamentowe, wśród których znalazły się stworzenie Adama i Ewy, wypędzenie z raju oraz arka Noego.
Malowidła pełniły nie tylko funkcję dekoracyjną. W czasach, gdy znaczna część społeczeństwa nie potrafiła czytać, przedstawienia biblijne pomagały wiernym poznawać treści religijne. We wnętrzu zachowały się również dzieła pochodzące z późniejszych epok, w tym XVI-wieczna kamienna chrzcielnica, barokowa ambona i XVIII-wieczne ołtarze boczne.
Z haczowską świątynią związana jest także gotycka Pieta z około 1400 roku, otaczana przez mieszkańców szczególną czcią. Według miejscowej legendy figurę przyniosły do wsi wody Wisłoka. Obecnie jej oryginał znajduje się w sąsiednim kościele murowanym, natomiast w bocznej kaplicy zabytkowej budowli umieszczono kopię rzeźby.
Co warto zobaczyć w Haczowie i okolicach? Atrakcje Podkarpacia
Drewniany kościół nie jest jedynym zabytkiem Haczowa. W miejscowości zachował się również zespół dworsko-parkowy, którego historia sięga XVII wieku. W jego skład wchodzą m.in. barokowy dwór, XVIII-wieczna oficyna, kaplica z około 1820 roku oraz pozostałości dawnej zabudowy gospodarczej. Otaczający posiadłość park wyróżnia się wiekowym drzewostanem. Do miejscowych zabytków należy także drewniany budynek dawnego szpitala z XIX wieku.
Haczów leży na trasie krośnieńsko-brzozowskiej Szlaku Architektury Drewnianej, obejmującego ponad 130 obiektów na terenie województwa podkarpackiego. Podążając tym szlakiem, warto odwiedzić pobliskie Blizne, gdzie znajduje się XV-wieczny kościół Wszystkich Świętych, również objęty ochroną UNESCO. Na szczególną uwagę zasługuje jego wnętrze, w którym zachowały się dekoracje malarskie z XVI, XVII i początku XVIII wieku, pozwalające prześledzić zmiany zachodzące w sztuce sakralnej na przestrzeni kolejnych epok.
Kolejne przykłady tradycyjnego budownictwa regionu można znaleźć w Trześniowie, gdzie zachował się zabytkowy dwór, oraz w Bałuciance, słynącej z drewnianej cerkwi. Osoby dysponujące większą ilością czasu mogą kontynuować podróż w kierunku Sanoka, gdzie działa Muzeum Budownictwa Ludowego – jeden z największych skansenów w Polsce, prezentujący tradycyjną architekturę oraz życie dawnych mieszkańców południowo-wschodniej części kraju.
Pełna lista zwycięzców plebiscytu Cuda Polski 2026:
- Dolnośląskie – Arboretum Wojsławice,
- Kujawsko-Pomorskie – Mysia Wieża i Jezioro Gopło w Kruszwicy,
- Lubelskie – Kraszczady,
- Lubuskie – Gród Santok,
- Łódzkie – Aflopark w Pabianicach,
- Małopolskie – Krynica-Zdrój,
- Mazowieckie – Otwock i Świdermajer,
- Opolskie – Zamek Książęcy w Niemodlinie,
- Podkarpackie – Kościół w Haczowie,
- Podlaskie – Pojezierze Suwalskie i Jezioro Hańcza,
- Pomorskie – Kalwaria Wejherowska,
- Śląskie – Szlak Orlich Gniazd,
- Świętokrzyskie – Rzeka Nida,
- Warmińsko-Mazurskie – Kanał Elbląski,
- Wielkopolskie – Kraina 100 Jezior,
- Zachodniopomorskie – Chłopy.
Źródła: Narodowy Instytut Dziedzictwa, Gmina Haczów, UNESCO
Sponsorem plebiscytu jest: