Rosa Parks to matka ruchów na rzecz praw obywatelskich w USA. Jej odwaga przeszła do historii
Była bardzo skromna, ale też odważna i wytrwała. Rosa Parks została symbolem walki o prawa wykluczonych. Jak jej protest wpłynął na historię USA?
Spis treści:
W czwartkowy wieczór 1 grudnia 1955 roku, około godziny 18, do autobusu miejskiego w Montgomery w stanie Alabama (USA) wsiadła 42-letnia czarnoskóra kobieta. Zajęła miejsce w pierwszym rzędzie foteli przeznaczonych dla czarnoskórych. Gdy kierowca zażądał, by wstała i oddała swoje miejsce białym pasażerom, nie ustąpiła. Ten jeden gest sprzeciwu zapoczątkował falę protestów, które zaowocowały uchwaleniem w 1964 Ustawy o Prawach Obywatelskich, która zakazała dyskryminacji ze względu na rasę, kolor skóry, religię, płeć czy pochodzenie narodowe w miejscach użyteczności publicznej, miejscach pracy i szkołach. Kobietą tą była Rosa Parks.
Rosa Louise Parks urodziła się 4 lutego 1913 roku jako Rosa Louise McCauley. Przyszła na świat w Tuskegee w stanie Alabama i była pierwszym dzieckiem Jamesa i Leony Edwards McCauley. Wkrótce rodzina przeprowadziła się do Pine Level w Alabamie, gdzie Rosa dorastała i uczęszczała do wiejskiej szkoły. Gdy ukończyła edukację podstawową w wieku jedenastu lat, matka zapisała ją do Montgomery Industrial School for Girls (Szkoły dla Dziewcząt Miss White), prywatnej placówki. Następnie kontynuowała naukę w liceum przy Alabama State Teacher’s College.
Przerwała naukę ze względu na konieczność pomocy schorowanej babci, a później również matce. Dyplom ukończenia szkoły średniej otrzymała dopiero w 1934 roku. Było to już po ślubie z Raymondem Parksem, który odbył się 18 grudnia 1932 roku.
Stowarzyszenie na rzecz Ludności Kolorowej
Raymond Parks był jednym z pierwszych działaczy zaangażowanych w walkę o uwolnienie tzw. „Scottsboro Boys”, bohaterów głośnej sprawy sądowej z lat trzydziestych XX wieku. Razem z Rosą działali w National Association for the Advancement of Colored People (NAACP) – Narodowym Stowarzyszeniu na rzecz Popierania Ludności Kolorowej. Raymond był aktywnym członkiem organizacji, natomiast Rosa pełniła funkcję sekretarki lokalnego oddziału, a później została liderką młodzieży.
To, co wydarzyło się 1 grudnia 1955 roku, było wynikiem potrzeby walki o swoje prawa, a nie, jak sugeruje wielu, zwykłą potrzebą odpoczynku po długim dniu pracy. Oddajmy głos Betty Bolton Wiens, białej studentce Huntingdon College, która podróżowała autobusem razem z Parks. Zapamiętała ona, że autobus był wypełniony głównie czarnoskórymi pasażerami, a większość białych pasażerów stanowili uczniowie szkół średnich i studenci. Kiedy kierowca autobusu James F. Blake zauważył stojącego białego mężczyznę, nakazał czarnym pasażerom siedzącym w środkowych rzędach się przesunąć. Zwracając się do czarnoskórych pasażerów miał powiedzieć: „Y’all better make it light on yourselves and let me have those seats” (Ułatwcie sobie sprawę i oddajcie mi te miejsca). Miała też paść groźba wezwania policji. Wiens zapamiętała kluczowy moment: wszyscy się podporządkowali, oprócz jednej czarnoskórej kobiety – była nią Rosa Parks.
Pokojowy protest
Warto dodać kontekst: to nie był ich pierwszy konflikt. Kierowca autobusu Blake i Parks mieli już wcześniej starcie w 1943 roku.
Za swój sprzeciw Rosa Park została aresztowana. Czarnoskórzy mieszkańcy Montgomery oraz osoby innych ras solidaryzujące się z nimi zorganizowali bojkot miejskiej komunikacji autobusowej, który trwał 381 dni. Rzecznikiem bojkotu został dr Martin Luther King. Równocześnie podobne protesty zaczęły pojawiać się w całym południu Stanów Zjednoczonych i w innych częściach kraju. Organizowano okupacje lokali gastronomicznych (sit-ins), protesty w restauracjach (eat-ins), na basenach (swim-ins) oraz wiele innych pokojowych akcji. Tysiące odważnych ludzi przyłączyło się do protestów, domagając się równych praw dla wszystkich.
Po aresztowaniu Parks trafiła do celi. Policjanci odmówili jej nawet wody. Wiadomość o aresztowaniu dotarła do E.D. Nixona, byłego przewodniczącego lokalnego oddziału NAACP. Gdy zadzwonił na policję, by dowiedzieć się szczegółów, spotkał się z rasistowskimi wyzwiskami i odmową rozmowy. Zwrócił się więc o pomoc do białego prawnika Clifforda Durra i jego żony Virginii. Razem pojechali do aresztu – Nixon chciał, by biała para im towarzyszyła, aby mieć pewność, że policja rzeczywiście wypuści Parks po wpłaceniu kaucji.
100 dolarów kaucji
To Nixon ostatecznie wpłacił 100 dolarów kaucji za Rosę Parks. W przeliczeniu na dzisiejsze pieniądze byłaby to kwota około 1250 dolarów. Tej samej nocy, po rozmowach z matką i mężem, Rosa Parks podjęła decyzję o kontynuowaniu sprawy sądowej i zadzwoniła do młodego czarnoskórego prawnika i przyjaciela z NAACP, Freda Graya, prosząc go o reprezentowanie jej w sądzie.
Rosa Parks poświęciła całe życie pracy na rzecz równych praw dla wykluczonych. W 1957 roku przeprowadziła się do Detroit w stanie Michigan. W 1964 roku została diakonisą w Afrykańskim Kościele Metodystyczno-Episkopalnym (AME).
W latach 1965–1988 pracowała dla kongresmena Johna Conyersa, reprezentującego pierwszy okręg wyborczy stanu Michigan. W lutym 1987 roku wraz z Elaine Eason Steele założyła Rosa and Raymond Parks Institute for Self Development, upamiętniający jej męża Raymonda (1903–1977). Celem instytutu było motywowanie i wspieranie młodzieży, która nie była objęta innymi programami rozwojowymi, aby mogła w pełni wykorzystać swój potencjał. Rosa Parks postrzegała energię młodych ludzi jako prawdziwą siłę zdolną zmieniać świat. Był to jeden z najważniejszych tematów jej wystąpień kierowanych do uczniów, studentów i organizacji na całym świecie.
Droga do wolności
Rosa Parks była osobą niezwykle skromną i uważała, że jej protest był tylko jednym małym elementem całego ruchu. Mimo to otrzymała ponad 43 honorowe doktoraty, w tym doktorat honoris causa Uniwersytetu Soka w Tokio, a także setki tablic pamiątkowych, dyplomów, wyróżnień, nagród i symbolicznych kluczy do miast. Wśród najważniejszych odznaczeń znalazły się m.in. Medal Spingarna przyznawany przez NAACP, Nagroda Sprawiedliwości Społecznej związku zawodowego UAW, Pokojowa Nagroda im. Martina Luthera Kinga Jr. oraz Rosa Parks Peace Prize, którą otrzymała w 1994 roku w Sztokholmie. We wrześniu 1996 roku prezydent Bill Clinton, 42. prezydent Stanów Zjednoczonych, odznaczył ją Prezydenckim Medalem Wolności – najwyższym odznaczeniem cywilnym w USA.
Ustawa nr 28 z 1997 roku ustanowiła pierwszy poniedziałek po 4 lutego Dniem Rosy Parks w stanie Michigan, który stał się jej rodzinnym stanem. Była pierwszą żyjącą osobą uhonorowaną własnym świętem państwowym.
Magazyn „Time” umieścił ją na liście 100 najbardziej wpływowych osób XX wieku. W Montgomery zbudowano muzeum i biblioteki jej imienia. 2 września 1998 roku otwarto Rosa L. Parks Learning Center w Botsford Commons, w którym młodzież uczyła seniorów obsługi komputerów. Sama Rosa Parks należała do pierwszej grupy absolwentów programu komputerowego, którą ukończyła 24 listopada 1998 roku. 26 września 1998 roku otrzymała pierwszą International Freedom Conductor’s Award, przyznaną przez National Underground Railroad Freedom Center w Cincinnati. Został też bohaterką filmu „The Rosa Parks Story”, którego premiera telewizyjna odbyła się 24 lutego 2002 roku w stacji CBS.
Zmarła spokojnie 24 października 2005 roku.
Nasza autorka
Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.