Tales urodził się prawdopodobnie około 624 r. p.n.e., a niektóre źródła podają, że zmarł około 548 lub 546 r. p.n.e. Jednak Diogenes, powołujący się na Apollodora, twierdzi, że Tales przyszedł na świat w pierwszym roku 35. olimpiady, czyli w 640 r. p.n.e., a zmarł podczas 58. olimpiady, przypadającej na lata 548–545 p.n.e., mając 78 lat. Datowanie to nie opiera się jednak na wiarygodnych informacjach biograficznych, lecz wynika z charakterystycznej dla Apollodora metody obliczeń.
WIDEO…
Apollodor ustalał okres największej aktywności danej osoby (floruit) na podstawie ważnego wydarzenia z jej życia. W przypadku Talesa za punkt odniesienia przyjął przewidziane przez Talesa zaćmienie słońca, a datę narodzin wyznaczył, cofając się od tego wydarzenia o 40 lat. Zgodnie z takim sposobem obliczania Tales powinien urodzić się w pierwszym roku 39. olimpiady, czyli w 624 r. p.n.e. Rozbieżność między tym wynikiem a relacją Diogenesa Laertiosa można tłumaczyć częstym w starożytnych rękopisach myleniem greckich liter epsilon i theta. Najprawdopodobniej właśnie taka pomyłka pojawiła się również w przekazie dotyczącym Talesa.
Woda jako przyczyna wszystkiego
Według żyjącego ponad dwa wieki po Talesie Arystotelesa, pierwszy grecki filozof pochodził z zamożnej kupieckiej rodziny, co pozwoliło mu na liczne wyprawy po Morzu Śródziemnym. Przyjęło się, że Tales studiował w Egipcie i w Babilonii. Możliwe, że poznał egipską opowieść o stworzeniu świata za pośrednictwem Babilończyków, którzy regularnie handlowali z Egiptem.
To właśnie Arystoteles określił Talesa pierwszym filozofem ze względu na jego racjonalne podejście do poznawania rzeczywistości. Uznał go za jednego z twórców tradycji, z której rozwinęła się filozofia grecka. Zdaniem Arystotelesa Tales interesował się niemal wszystkim, ale w „Metafizyce” przedstawiony został przede wszystkim jako myśliciel zajmujący się pierwotną przyczyną, samym początkiem istnienia. Przyczynę tę utożsamiał z wodą. Woda jest niezbędna do życia, występuje w przyrodzie powszechnie i posiada niezwykłą możliwość transformacji – od cieczy przez lód po parę wodną. Tales sądził również, że Ziemia ma kształt płaskiego dysku unoszącego się na wodzie.
Znaczenie poglądów Talesa polegało przede wszystkim na próbie wyjaśniania świata za pomocą obserwacji i rozumowania, bez odwoływania się do działalności bogów. Zakładał, że mimo różnorodności zjawisk u podstaw rzeczywistości znajduje się jedna wspólna zasada. Badania Talesa nad naturą rzeczywistości i pierwszymi przyczynami mogły stanowić poważne wyzwanie dla tradycyjnej religii greckiej, według której świat został stworzony przez bogów za pomocą sił nadprzyrodzonych. Nie istnieją jednak dowody, że Tales był prześladowany za swoje poglądy. Przeciwnie, wydaje się, że cieszył się dużym szacunkiem.
Na podstawie zachowanych informacji można przypuszczać, że współcześni mu ludzie akceptowali jego poglądy również dlatego, że Tales nie zaprzeczał istnieniu bogów. Proponował jedynie istnienie jednego pierwotnego elementu, z którego wszystko powstało. Wodę można było zresztą pogodzić z grecką kosmologią, ponieważ już wcześniej wyobrażano sobie, że ziemię otaczają wody Okeanosa.
Tales i zaćmienie Słońca
Tradycja przypisuje Talesowi liczne osiągnięcia astronomiczne, jednak ich rzeczywisty zakres jest trudny do ustalenia. Herodot podaje, że filozof przewidział rok zaćmienia Słońca, które nastąpiło podczas bitwy Lidów z Medami. Nie ma jednak pewności, w jaki sposób tego dokonał. Prawdopodobnie mógł korzystać z wcześniejszych obserwacji, być może także z wiedzy astronomicznej Babilończyków. Nie znał przyczyny zaćmień i nie był w stanie określić dokładnego dnia ani miejsca wystąpienia zjawiska. Dlatego opowieści o precyzyjnym przewidzeniu przez niego zaćmienia należy traktować ostrożnie.
Późniejsi autorzy przypisywali Talesowi także obserwowanie przesileń, badanie ruchu Słońca oraz dostrzeżenie nierównej długości pór roku. Według tradycji miał również wskazać Małą Niedźwiedzicę jako gwiazdozbiór przydatny żeglarzom w nawigacji. Nie wszystkie te informacje można jednak uznać za historycznie pewne.
Za wiarygodne można natomiast uznać, że Tales interesował się obserwacją nieba i należał do wczesnych greckich myślicieli zajmujących się zjawiskami astronomicznymi. Szczegóły jego odkryć znamy wyłącznie z późniejszych przekazów, dlatego część z nich mogła z czasem zostać wyolbrzymiona lub przypisana mu przez tradycję.
Twierdzenie Talesa
Twierdzenie Talesa o proporcjonalności odcinków powstałych przez przecięcie dwóch prostych (np. ramion kąta) przez linie równoległe jest jednym z pierwszych narzędzi matematycznych pozwalających „przeliczać” proporcje w geometrii. Do dziś jest podstawą wielu praktycznych obliczeń, od geodezji po kartografię.
Według legendy Tales zrozumiał tę zależność, obserwując długość cienia egipskich piramid. Wiedząc, że w danej chwili stosunek wysokości słupka do długości jego cienia jest taki sam jak stosunek wysokości piramidy do długości jej cienia (bo promienie słoneczne padają „równolegle”), obliczył wysokość piramidy bez konieczności jej bezpośredniego pomiaru. Obliczał również odległość statków od brzegu, wykorzystując podobieństwo trójkątów utworzonych przez linie wzroku i znane odcinki na lądzie.
To właśnie z takich praktycznych obserwacji proporcji między odpowiadającymi sobie bokami podobnych figur wyprowadził ogólną zasadę, którą potem sformalizowano jako twierdzenie noszące jego imię. Warto zaznaczyć, że wiele z tych historii znamy głównie z relacji późniejszych autorów (np. Herodota, Diogenesa Laertiosa), więc trudno dziś jednoznacznie odtworzyć dokładny tok jego rozumowania.
Początki filozofii greckiej
Najsłynniejszym uczniem Talesa był Anaksymander (ok. 610–546 p.n.e.), który kontynuował racjonalne podejście mistrza, odrzucając tradycyjne greckie wyjaśnienia teologiczne. Podobną drogą poszedł później Anaksymenes, również związany z tzw. szkołą milezyjską. Obecnie całą trójkę określa się mianem przedstawicieli szkoły milezyjskiej, ponieważ łączyły ich podobne pytania i problemy filozoficzne.
Tradycja intelektualna Talesa doprowadziła do filozofii Sokratesa, rozwiniętej i przedstawionej przez jego ucznia Platona, a następnie przez Arystotelesa i kolejnych myślicieli. W ten sposób zapoczątkowany przez Talesa racjonalny i oparty na obserwacjach sposób myślenia wykroczył daleko poza świat starożytnej Grecji. Stał się jednym z fundamentów całej zachodniej tradycji filozoficznej i wywarł wpływ na rozwój systemów filozoficznych na całym świecie.
Dlatego Tales z Miletu jest pamiętany nie tyle jako człowiek, który udzielił odpowiedzi na pytanie o naturę rzeczywistości, lecz jako jeden z pierwszych, którzy zaczęli zadawać to pytanie w nowy sposób. Poszukując odpowiedzi w obserwowalnym świecie i w ludzkim rozumie.
Nasza autorka
Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
