Gamla stan zachowało ducha średniowiecza. To jedna z najbardziej niezwykłych dzielnic Europy

Spis treści:

1. Dzielnica na czterech wyspach
2. Od Birgera Jarla do monarchii konstytucyjnej
3. Atrakcje Starego Miasta

Sztokholm to specyficzne miasto, gdzie nowoczesne technologie i trendy w designie spotykają się ze średniowieczną historią. Gamla stan, czyli Stare Miasto, zajmuje pozycję w samym centrum tego mariażu, rozciągając się na czterech wyspach.

Dzielnica na czterech wyspach

Główna i największa część dzielnicy jest zlokalizowana na Stadsholmen i to właśnie z tym skrawkiem lądu Stare Miasto jest najczęściej kojarzone. Należy jednak podkreślić, że jego obszar obejmuje także trzy mniejsze wyspy: Riddarholmen, Strömsborg i Helgeandsholmen. Historycznie lokalizacja między Bałtykiem a jeziorem Mälaren pozwalała kontrolować handel i prowadzące w głąb Szwecji szlaki wodne, a zarazem wzmacniała obronność miasta.

Od Birgera Jarla do monarchii konstytucyjnej

Badania naukowe dowodzą, że ludzie żyli na tym obszarze już w latach 970–1020, jednak za oficjalną datę założenia Sztokholmu (w tym miejscu trzeba wspomnieć, że obszar dzisiejszego Starego Miasta odpowiadał całej szwedzkiej stolicy) przyjmuje się rok 1252. To właśnie wtedy Birger Jarl, szwedzki mąż stanu, dostrzegł militarną i ekonomiczną konieczność ufortyfikowania Stadsholmen.

Wpływy Hanzy

W tamtym czasie wyspa była poprzecinana gęstą drewnianą zabudową i w dużym stopniu pozostawała zależna od wpływów niemieckich kupców z Hanzy, głównie z Lubeki. To właśnie oni wprowadzili do miasta ceglaną architekturę gotycką i ukształtowali model miejskiego zarządzania. Ich pozycja była tak silna, że w pewnym momencie wprowadzono prawo ograniczające liczbę Niemców w radzie miejskiej, aby Szwedzi nie stracili kontroli nad własną stolicą.

Przyszła dzielnica rozwijała się wokół najwyższego punktu wyspy, gdzie obecnie znajduje się plac Stortorget. Ulice Västerlånggatan i Österlånggatan, będące dziś głównymi arteriami turystycznymi, pierwotnie przebiegały wzdłuż murów miejskich, co wciąż jest widoczne w zauważalnych różnicach poziomów terenu.

Krwawa łaźnia i jej skutki

Najciemniejszą kartą w historii Stortorget jest listopad 1520 roku. Po długim oblężeniu, duński król Chrystian II koronował się na króla Szwecji w katedrze Storkyrkan. Mimo obietnicy amnestii, cztery dni po ceremonii brama zamkowa została zamknięta, a oponentów politycznych oskarżono o herezję.

W ciągu trzech dni na rynku Stortorget stracono niemal 100 osób – biskupów, szlachtę i mieszczan. To wydarzenie, zamiast złamać szwedzki opór, stało się bezpośrednią przyczyną buntu pod wodzą Gustawa Wazy. Trzy lata później przywódca powstania, 6 czerwca 1523 roku wybrany królem, triumfalnie wjechał do Sztokholmu, kładąc fundamenty pod nowoczesną Szwecję i kończąc epokę unii kalmarskiej.

Barokowa transformacja

XVII wiek przyniósł temu miejscu ogromne bogactwo i prestiż. Po sukcesach w wojnie trzydziestoletniej Sztokholm musiał stać się stolicą godną mocarstwa. Stare drewniane domy ustępowały miejsca murowanym rezydencjom arystokracji i bogatych kupców.

W 1697 roku doszło do kolejnego zwrotnego punktu – pożaru twierdzy Tre Kronor. Ta katastrofa umożliwiła budowę obecnego Pałacu Królewskiego, dzieła Nicodemusa Tessina młodszego. Szwedzki architekt zaprojektował gmach w stylu rzymskiego baroku, odchodząc od średniowiecznej asymetrii na rzecz imperialnego porządku.

Upadek i modernizacja

W XIX i na początku XX wieku Gamla stan straciło swoją pozycję. Elity przeniosły się do nowszych dzielnic, a Stare Miasto stało się przeludnioną siedzibą nędzy z fatalnymi warunkami sanitarnymi. W latach 30. i 40. XX wieku poważnie rozważano wyburzenie znacznej części dzielnicy, aby zrobić miejsce dla szerokich dróg i nowoczesnej zabudowy. Jednak dzięki determinacji historyków i konserwatorów udało się uratować to dziedzictwo.

Atrakcje Starego Miasta

Dziś Stare Miasto jest najczęściej odwiedzaną dzielnicą Sztokholmu. Trudno się temu dziwić. Panuje tam wyjątkowa atmosfera, która bardziej niż z mroźną Skandynawią kojarzy się z południową Europą. Jakie atrakcje skrywa?

Pałac Królewski

Pałac Królewski w Sztokholmie to jeden z największych tego typu obiektów w Europie, który wciąż pełni swoją pierwotną funkcję jako oficjalna rezydencja monarchy. Choć obecny król Karol XVI Gustaw mieszka w pałacu Drottningholm, to właśnie tam koncentrują się najważniejsze funkcje polityczne, reprezentacyjne i ceremonialne szwedzkiej monarchii.

Dla zwiedzających udostępniono kilka kluczowych sekcji:

• apartamenty królewskie – używane do oficjalnych przyjęć na cześć laureatów Nagrody Nobla. W tej części szczególnie wyróżnia się Galeria Karola XI;
• skarbiec – przechowuje regalia koronne, w tym koronę Eryka XIV z 1561 roku, berła i królewskie ordery;
• muzeum Tre Kronor – zlokalizowane w fundamentach dawnego zamku, pozwala zobaczyć autentyczne średniowieczne mury obronne o grubości dochodzącej do kilku metrów, które przetrwały pożar z 1697 roku;
• zbrojownię – skrywa wspaniałą kolekcję kostiumów koronacyjnych, zbroi i broni.

Niezwykłym „spektaklem”, który przyciąga tłumy na pałacowy dziedziniec, jest ceremonia zmiany warty. Trwa około 40 minut i jest odprawiana codziennie, przez cały rok. W sezonie letnim paradzie towarzyszy orkiestra wojskowa, a konie i błękitne mundury żołnierzy tworzą scenografię jak z dawnych rycin. Warto wspomnieć, że uroczystości towarzyszy komentarz wygłaszany w języku szwedzkim i angielskim, co ułatwia turystom zrozumienie symboliki poszczególnych ruchów.

Trzy wieże nad miastem

W krajobrazie Starego Miasta wyraźnie zarysowują się sylwetki trzech historycznych kościołów, z których każdy reprezentuje inny aspekt szwedzkiej tożsamości. Najstarszą świątynią w Sztokholmie, wzmiankowaną już w 1279 roku, jest kościół św. Mikołaja, znany jako Storkyrkan. To miejsce koronacji, królewskich ślubów i pogrzebów. Najważniejszym artefaktem wewnątrz jest pochodząca z 1489 roku rzeźba św. Jerzego ze smokiem, przypisywana Berntowi Notkemu. Monumentalny, wykonany z dębu posąg jest nie tylko dziełem sztuki, ale i symbolem politycznym: św. Jerzy uosabia szwedzkiego regenta Stena Sture starszego, smok to duński najeźdźca, a ocalona księżniczka to miasto Sztokholm.

Kościół św. Gertrudy stanowi historyczny symbol potęgi niemieckich kupców. Jego wieża, sięgająca 96 metrów, jest najwyższym punktem na wyspie Stadsholmen. Wnętrze świątyni olśniewa barokowym przepychem, szczególnie zaprojektowaną przez Nicodemusa Tessina starszego pozłacaną Galerią Królewską. Kurant kościoła dzwoni cztery razy dziennie, wypełniając wąskie uliczki Gamla Stan dźwiękiem tradycyjnych hymnów.

Z kolei świątynia zlokalizowana na Riddarholmen to dawny kościół klasztorny franciszkanów. Od XVII wieku służy jako nekropolia królewska. Spoczywają tam niemal wszyscy monarchowie Szwecji, od Gustawa II Adolfa do Gustawa V. Świątynia nie pełni już funkcji parafialnej i jest udostępniana wyłącznie jako muzeum. Unikatowym elementem są herby kawalerów Orderu Serafinów, zawieszone na ścianach naw bocznych. Gdy umiera kawaler tego odznaczenia, jego herb jest uroczyście przenoszony do kościoła przy biciu dzwonów.

Stortorget i Muzeum Nagrody Nobla

Stortorget to najstarszy plac w Sztokholmie – miejsce handlu i straceń, które dziś jest kulturalnym centrum dzielnicy. Północną pierzeję zajmuje budynek dawnej Giełdy Papierów Wartościowych, w którym od 2001 roku mieści się Muzeum Nagrody Nobla.

To niezwykłe miejsce oferuje fascynującą podróż przez wieki kreatywności. Zamiast tablic z faktami, zwiedzający mogą odkryć osobiste przedmioty laureatów i obejrzeć filmy przybliżające procesy odkrywcze, które doprowadziły do przełomów w nauce, literaturze i walce o pokój.

Järnpojken i najwęższy zaułek

Na niewielkim dziedzińcu za Kościołem Fińskim można zobaczyć najmniejszą rzeźbę w mieście. Patrzący na księżyc Żelazny Chłopiec (Järnpojken) ma zaledwie 15 cm wysokości. Lokalni mieszkańcy opiekują się nim z niezwykłą czułością – zimą dostaje ręcznie robione czapeczki i szaliki.

Mårten Trotzigs Gränd to oficjalnie najwęższa ulica w Sztokholmie, mierząca w najciaśniejszym miejscu tylko 90 centymetrów szerokości. Składa się z 36 lub 37 kamiennych schodów łączących Västerlånggatan z Prästgatan. Zaułek był zamknięty przez sto lat. Otwarty ponownie w 1945 roku, stał się jednym z najczęściej fotografowanych miejsc na wyspie.

Nasz autor

Artur Białek

Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.