Przez ponad sto lat kształtowały wyobrażenie o polskich królach. Czy Matejko wymyślił wizerunki władców
Poczet królów polskich Matejki to jedno z najbardziej rozpoznawalnych dzieł w historii polskiej sztuki, ale czy rzeczywiście pokazuje prawdziwe twarze władców? Prof. Bożena Czwojdrak wyjaśnia, na ile te wizerunki są zgodne z historią.
Spis treści:
- Nie było fotografii – były źródła pośrednie
- Co mówi współczesna nauka?
- Czy Matejko był świadkiem otwarć królewskich grobowców?
- Dziś wiemy więcej, jak wyglądali Jagiellonowie
- Posłuchaj całej rozmowy o Jagiellonach
„Poczet królów i książąt polskich” to seria rysunków stworzona przez Jana Matejkę w latach 1890–1892. Cykl ten przedstawia 44 polskich władców – królów i książąt – a także cztery postacie kobiece: księżne i królowe. Posłuchaj nowego odcinka wideopodcastu National Geographic Polska. Rozmówczynią Łukasza Załuskiego jest prof. Bożena Czwojdrak, historyczka i mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego.
Nie było fotografii – były źródła pośrednie
Matejko pracował w XIX wieku, przedstawiając postaci sięgające nawet wczesnego średniowiecza. Oczywiście nie dysponował żadnymi realistycznymi portretami większości władców. Dlatego opierał się na różnych typach źródeł:
- miniatury i iluminacje rękopisów – np. kroniki średniowieczne, gdzie pojawiały się schematyczne przedstawienia władców,
- monety i pieczęcie – szczególnie cenne, bo często powstawały za życia danego władcy,
- nagrobki i rzeźby – np. sarkofagi królewskie na Wawelu,
- wcześniejsze portrety (jeśli istniały) – zwłaszcza dla władców od XVI wieku wzwyż.
W przypadku postaci takich jak Bolesław Chrobry czy Mieszko I, materiał ikonograficzny był bardzo skromny lub wręcz symboliczny. Matejko musiał więc uzupełniać luki własną wizją.
Co mówi współczesna nauka?
Współcześni historycy i archeolodzy są zgodni, że Jan Matejko z dużą starannością oddawał realia poszczególnych epok, szczególnie w zakresie ubioru oraz insygniów władzy – oczywiście w granicach wiedzy dostępnej w XIX wieku.
Jednocześnie podkreśla się, że wygląd twarzy wielu przedstawionych władców ma charakter w dużej mierze hipotetyczny, zwłaszcza w przypadku postaci z najwcześniejszych okresów historycznych, dla których brak wiarygodnych źródeł ikonograficznych. Mimo tych ograniczeń dzieła Matejki mają ogromne znaczenie edukacyjne i kulturowe – to one w dużej mierze ukształtowały wyobrażenie Polaków o wyglądzie dawnych władców.
Czy Matejko był świadkiem otwarć królewskich grobowców?
Tak, choć uczestniczył tylko w otwarciu grobów dwojga polskich władców.
– Jan Matejko był przy otwarciu grobowców Jadwigi Andegaweńskiej i Kazimierza Wielkiego. Można by więc podejrzewać, że tych dwoje królów Polski jest mniej więcej zbliżonych na wizerunkach malarza do ich faktycznych wyglądów – mówi prof. Bożena Czwojdrak i dodaje – Większości władców Matejko sobie po prostu wyobrażał.
Badaczka epoki zwraca też uwagę, że w porównaniu z naszymi sąsiadami, na ziemiach Królestwa Polskiego nie powstawało wcale tak wiele wizerunków władców. Czesi w tym czasie malowali swoich królów i królowe na potęgę.
– My mamy pecha, bo do nas praktycznie nie docierała z Zachodu kultura obrazu. Ja z zazdrością patrzę na moich kolegów historyków czeskich, którzy wydawali przy okazji rocznicy śmierci Karola Luksemburskiego wydawali albumy z wizerunkami swojego władcy. A my nawet nie wiemy, jak wyglądała Jadwiga Andegaweńska – mówi mediewistka w podcaście National Geographic Polska.
Dziś wiemy więcej, jak wyglądali Jagiellonowie
Dzięki projektowi National Geographic, którego celem była rekonstrukcja wizerunków władców z dynastii Jagiellonów, możemy przyjrzeć się obliczu królów i królowych z tej dynastii.
Dynastia Jagiellonów przez niemal dwa stulecia wywierała decydujący wpływ na dzieje Polski, Litwy, Czech i Węgier, będąc okresem politycznej potęgi oraz rozkwitu kultury, często nazywanym złotym wiekiem. Znane nam z tradycji artystycznej wizerunki tych władców są jednak w dużej mierze efektem twórczej interpretacji. „Nowy Poczet Jagiellonów” podejmuje próbę odtworzenia ich wyglądu w oparciu o wiarygodne źródła historyczne, przywracając bardziej autentyczny obraz postaci, które odegrały kluczową rolę w historii regionu.
Posłuchaj całej rozmowy o Jagiellonach
Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify.
Źródło: National Geographic Polska
Nasz ekspert
Łukasz Załuski
Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
