To niewielkie niemieckie miasto zmieniło kulturę Europy. Jego historia ma też mroczne oblicze

Spis treści:

1. Od małej osady do intelektualnej stolicy
2. Klasyczny Weimar
3. Obóz koncentracyjny Buchenwald

Weimar znajduje się w środkowej części Niemiec, w kraju związkowym Turyngia. W ujęciu geograficznym, rozciąga się w dolinie rzeki Ilm (lewego dopływu Soławy), na południowym skraju Kotliny Turyńskiej.

Od małej osady do intelektualnej stolicy

Nazwa miasta po raz pierwszy została odnotowana w 899 roku, jako Wimares, a na przestrzeni wieków ewoluowała przez formy Wimari i Wimar. Etymologicznie najprawdopodobniej wywodzi się ze staro-wysoko-niemieckiego przedrostka „wīh-”, oznaczającego „święty”, i „-mari”, oznaczającego „bagno”. Wykopaliska archeologiczne potwierdzają jednak, że dolina rzeki Ilm była gęsto zasiedlona już w czasach Turyngów.

Weimar zaczął kształtować się jako osada skupiona wokół drewnianego zamku hrabiego i dwóch wczesnych kościołów – św. Piotra i św. Jakuba. Od 949 roku stanowił siedzibę hrabiów Weimaru, którzy rządzili jednym z najpotężniejszych hrabstw we wczesnośredniowiecznej Turyngii. Klasztor cysterek ufundowano tam w 1240 r., a czternaście lat później osadzie nadano prawa miejskie. Po wojnie hrabiów turyńskich w 1346 roku miasto przeszło we władanie dynastii Wettinów.

Początkowo Weimar rozwijał się powoli, ze względu na oddalenie od głównych szlaków handlowych. Jednak polityka Wettinów, przewidująca nadanie przywilejów obywatelom, z czasem pobudziła wzrost gospodarczy. Prawdziwym motorem napędowym okazało się uzyskanie w 1438 roku przywilejów na handel urzetem barwierskim, cenną rośliną, używaną do produkcji niebieskiego barwnika.

Złoty wiek intelektu

Przełom w historii miasta nastąpił pod koniec XVIII wieku, kiedy to prowincjonalny ośrodek przeistoczył się w tętniące życiem intelektualne centrum Europy. Zjawisko to zainicjowała światła regentka, księżna Anna Amalia, a rozwinął jej syn, książę Karol August. W 1775 roku młody władca zaprosił na swój dwór 26-letniego Johanna Wolfganga von Goethego. Wydarzenie to uważa się za formalny początek epoki znanej jako klasyka weimarska.

Goethe nie pełnił wyłącznie roli pisarza. Stał się ministrem stanu, zarządcą i badaczem przyrody. Zreformował finanse księstwa, zarządzał teatrem i biblioteką, kładąc podwaliny pod nowożytną politykę kulturalną państwa. Wkrótce do Weimaru przybyli inni giganci epoki: Johann Gottfried Herder, Christoph Martin Wieland, a także Friedrich Schiller.

Twórczość tych autorów oscylowała wokół idei oświeceniowych, humanizmu i dążenia do uniwersalnej harmonii, silnie inspirując się wzorcami i mitologią antyku. W Weimarze powstały dzieła fundamentalne dla kultury światowej, takie jak „Faust” Goethego czy „Wilhelm Tell” Schillera.

Republika Weimarska i Bauhaus

Na początku XX wieku Weimar ponownie odegrał kluczową rolę w historii Niemiec. W 1919 roku do tamtejszego Teatru Narodowego przeniosło się Zgromadzenie Narodowe, aby obradować nad nowym ustrojem państwa dźwigającego się ze zgliszczy po przegranej I wojnie światowej. To właśnie tam uchwalono pierwszą w historii Niemiec demokratyczną konstytucję, dając początek okresowi znanemu dziś jako Republika Weimarska.

W tym samym roku architekt Walter Gropius dokonał fuzji istniejącej w mieście Szkoły Sztuk Pięknych i Szkoły Rzemiosła Artystycznego, zakładając Staatliches Bauhaus. Instytucja ta zrewolucjonizowała światowe podejście do edukacji artystycznej, designu i architektury, promując ścisłe powiązanie formy z funkcją. W weimarskim Bauhausie wykładały największe sławy ówczesnej awangardy: Wassily Kandinsky, Paul Klee, Lyonel Feininger oraz Johannes Itten.

Dyktatura, podział i odrodzenie

Napięcia polityczne okresu międzywojennego uczyniły z Weimaru poligon doświadczalny dla skrajnej prawicy. Symbolika „miasta Goethego i Schillera” została zawłaszczona przez nazistów, którzy po dojściu do władzy w 1933 roku postanowili przekształcić je w „modelowe miasto” III Rzeszy. Konsekwencją tej megalomanii było powstanie monumentalnego Gauforum i obozu koncentracyjnego Buchenwald, zlokalizowanego na pobliskim wzgórzu Ettersberg.

Po II wojnie światowej Weimar znalazł się w sowieckiej strefie okupacyjnej, a dawny obóz koncentracyjny stał się narzędziem represji reżimu stalinowskiego. Przez kolejne 45 lat miasto egzystowało w realiach NRD. Upadek muru berlińskiego i zjednoczenie Niemiec w 1990 roku zapoczątkowały szeroko zakrojony proces rewitalizacji, który przywrócił blask niszczejącym zabytkom. Sukces tych działań został przypieczętowany w 1999 roku, kiedy to Weimar, w 250. rocznicę urodzin Goethego, celebrował tytuł Europejskiej Stolicy Kultury.

Klasyczny Weimar

Kulturowy fenomen, jakim była klasyka weimarska, został doceniony przez Komitet Światowego Dziedzictwa UNESCO, który w 1998 roku wpisał 11 tamtejszych obiektów na swoją listę.

Pałace, zamki i rezydencje

Krajobraz miasta jest usiany wspaniałymi pałacami:

• Schloss Belvedere – zbudowany w XVIII wieku jako barokowa rezydencja letnia dla księcia Ernsta Augusta, wznosi się na wzgórzu na południe od centrum miasta. Kompleks składa się z bogato zdobionego pałacu centralnego i pawilonów, w których do dziś można podziwiać zbiory rzemiosła artystycznego, w tym cenną porcelanę z manufaktur w Miśni i Petersburgu;
• Schloss Ettersburg i Tiefurt – zamek Tiefurt stanowił skromniejszą, wiejską posiadłość, która była ulubionym miejscem letnich zjazdów salonu intelektualnego księżnej Anny Amalii. Z kolei Ettersburg przyciągał twórców szukających schronienia w leśnej głuszy;
• Wittumspalais – dwu– i trzykondygnacyjny zespół barokowy, który po pożarze w Stadtschloss stał się domem i miejscem spotkań salonowych księżnej Anny Amalii.

Domy gigantów literatury

Siedziby wielkich pisarzy zachowały się do dziś. Dom Goethego na Frauenplan został gruntownie przebudowany pod dyktando samego poety, stając się odbiciem jego klasycystycznych gustów, z fascynującymi zbiorami sztuki, minerałów i rzeźb. Sercem tego miejsca pozostaje jednak surowo urządzony gabinet, w którym do dziś można oglądać oryginalne biurko i przylegającą do niego prywatną bibliotekę.

Na sąsiedniej ulicy dawnej Esplanady znajduje się dom Schillera. Ekspozycja obejmuje między innymi autentyczne łóżko poety oraz przedmioty codziennego użytku.

Biblioteka Anny Amalii

Jednym z najważniejszych zabytków Weimaru jest Biblioteka Księżnej Anny Amalii. Została założona już w 1691 roku przez księcia Wilhelma Ernesta, a później – rozbudowana przez księżną. Głównym klejnotem architektonicznym tego miejsca jest oddana do użytku w 1766 r. Sala Rokokowa, wypełniona cennymi woluminami, rzeźbami i popiersiami najwybitniejszych postaci tamtych czasów.

Ołtarz Cranacha

XVI-wieczny skrzydłowy ołtarz Cranacha, główny tryptyk kościoła farnego św. Piotra i Pawła, został zamówiony przez Jana Fryderyka I Wspaniałomyślnego. Prace rozpoczął Lucas Cranach starszy, a ukończył jego syn, Lucas Cranach młodszy. Jest to niewątpliwie jeden z najważniejszych wizualnych pomników reformacji na świecie.

Obóz koncentracyjny Buchenwald

Mówiąc o śladach historii w Weimarze, nie można przemilczeć pozostałości po okresie nazistowskiej dyktatury. Najwyraźniejszą skazą na architekturze miasta jest monumentalny kompleks Gauforum, jednak najbardziej przejmującym śladem mrocznych czasów pozostaje KL Buchenwald, zlokalizowany w odległości zaledwie kilku kilometrów od Rynku Głównego. Dziś jest to miejsce pamięci, oferujące darmowe zwiedzanie i programy edukacyjne.

Źródło: Visit Weimar

Szukasz inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler.

Nasz autor

Artur Białek

Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.

Chcesz znaleźć więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler.