Poczdam zachwyca historią i architekturą. To miasto wielu epok

Spis treści:

1. Zielone miasto w sercu Niemiec
2. Od słowiańskiej osady do rezydencji elektorów
3. Nowy Ogród i pałac Cecilienhof
4. Dzielnica holenderska i rosyjska kolonia Alexandrowka
5. Most Glienicke
6. Kolebka europejskiego kina

Od słowiańskich początków, przez imperialną chwałę Hohenzollernów, mroczne czasy wojny i zimnowojenne podziały, aż po dzisiejszą rolę nowoczesnej stolicy Brandenburgii – Poczdam zawsze potrafił zdefiniować się na nowo, nie tracąc przy tym swojego charakteru. Wizja „Pruskiej Arkadii” – miejsca, gdzie człowiek, sztuka i natura tworzą nierozerwalną całość – zyskała ogromne uznanie, czego dowodem było wpisanie tamtejszych parków i pałaców na listę UNESCO w 1990 roku. Dla turystów, miasto oferuje fascynującą podróż przez style i epoki – od rokokowej lekkości Sanssouci, przez masońską symbolikę Nowego Ogrodu, aż po mury Cecilienhof.

Zielone miasto w sercu Niemiec

Poczdam rozciąga się w północno-wschodniej części Niemiec, pełniąc funkcję stolicy i największego ośrodka kraju związkowego Brandenburgia. Ta lokalizacja jest nierozerwalnie związana z rzeką Hawelą, która w tym regionie meandruje, tworząc rozległe rozlewiska, kanały i systemy jezior, co nadaje Poczdamowi charakter niemal wyspiarski.

W kontekście geograficznym, miasto znajduje się na południowy zachód od Berlina (centra obu ośrodków dzieli odległość ok. 40 km). Poczdam bezpośrednio graniczy z niektórymi dzielnicami stolicy, co sprzyja wymianie społecznej i gospodarczej w ramach obszaru metropolitalnego Berlin-Brandenburg.

Krajobraz miasta jest wynikiem procesów polodowcowych, w następstwie których powstały tam wzgórza morenowe i liczne zbiorniki wodne. Około trzy czwarte powierzchni miasta pokrywają tereny zielone, lasy i wody, co nie jest częstym zjawiskiem w skali europejskich ośrodków miejskich tej wielkości. W granicach administracyjnych znajduje się ponad 20 jezior, które nie tylko determinują mikroklimat, ale stanowią fundament rekreacyjny i estetyczny.

Od słowiańskiej osady do rezydencji elektorów

Obszar dzisiejszego Poczdamu był zamieszkiwany prawdopodobnie już w epoce brązu. W VII wieku osiedliły się tam plemiona Słowian zachodnich. Słowiańskie korzenie ma sama nazwa miasta, która najprawdopodobniej wywodzi się od określenia oznaczającego „pod dębami”. Pierwsza pisemna wzmianka o osadzie „Poztupimi” pojawiła się 3 lipca 993 roku, w dokumencie cesarza Ottona III. Mówimy tu zatem o mieście z ponad tysiącletnią tradycją.

Średniowiecze i wczesna nowożytność

Przez większą część średniowiecza Poczdam pozostawał niewielką osadą handlową i rybacką. Prawa miejskie uzyskał w 1345 roku, co przyczyniło się do powolnego, ale stabilnego wzrostu jego znaczenia jako lokalnego ośrodka handlowego. Kluczowy zwrot w dziejach miasta nastąpił jednak dopiero w XVII wieku, kiedy to wielki elektor Fryderyk Wilhelm z dynastii Hohenzollernów wybrał je na swoją drugą rezydencję.

Decyzja ta zapoczątkowała okres wielkich inwestycji budowlanych. W 1660 roku zamek poczdamski został nabyty przez elektora, który rozpoczął proces przekształcania średniowiecznej warowni w nowoczesną rezydencję barokową. Usunięto stare mury obronne i wieże, a na ich miejscu, pod kierunkiem Johanna Gregora Memhardta, powstał trójskrzydłowy kompleks pałacowy z reprezentacyjną Salą Marmurową i Ogrodem Przyjemności.

Edykt poczdamski i napływ hugenotów

8 listopada 1685 roku, w odpowiedzi na prześladowania religijne we Francji, wielki elektor wydał edykt poczdamski. Fryderyk Wilhelm zaoferował hugenotom azyl, wsparcie finansowe i przywileje podatkowe w Brandenburgii. W rezultacie do regionu napłynęło około 20 tysięcy francuskich imigrantów. Ich obecność miała fundamentalny wpływ na rozwój miasta. Ludność napływowa przyniosła ze sobą nowoczesne technologie rzemieślnicze, wiedzę ogrodniczą i zupełnie inny styl życia, co na trwałe odmieniło kulturalne oblicze miasta.

Pruska Arkadia Fryderyka Wielkiego

Prawdziwy złoty wiek Poczdamu przypada na XVIII stulecie i rządy Fryderyka II Wielkiego. To właśnie on, kierując się ideami oświecenia, postanowił stworzyć w Poczdamie miejsce, w którym architektura i krajobraz tworzyłyby harmonijną całość, sprzyjającą pracy intelektualnej i odpoczynkowi.

Pałac Sanssouci

Najważniejszym obiektem architektonicznym w Poczdamie jest pałac Sanssouci, wzniesiony w latach 1745–1747. Nazwa tej wspaniałej rezydencji, pochodząca z francuskiego „sans souci”, oznacza dosłownie „bez troski”. To określenie idealnie oddaje funkcję, jaką budowla miała pełnić dla króla. Sanssouci był dla monarchy azylem, pozwalającym odetchnąć od sztywnej etykiety dworu berlińskiego.

Fryderyk II osobiście uczestniczył w projektowaniu rezydencji, dostarczając szkice architektowi Georgowi Wenzeslausowi von Knobelsdorffowi. Pałac jest budowlą parterową, co jest nietypowe dla królewskich posiadłości tego okresu, ale wynikało z pragnienia władcy, by mieć bezpośredni dostęp do ogrodów i tarasów winnych. Wnętrza są arcydziełem pruskiego rokoko, charakteryzującego się delikatnością form i motywami roślinnymi.

Król był tak przywiązany do tego miejsca, że kazał przygotować swój grobowiec na najwyższym tarasie winnicy jeszcze przed budową pałacu. Choć jego wola nie została od razu uszanowana, od 1991 roku Fryderyk Wielki spoczywa w Sanssouci obok swoich ukochanych psów.

Park Sanssouci

Pałac jest otoczony przez 300-hektarowy park, de facto będący jednym z najwspanialszych założeń ogrodowych w Europie. Fryderyk II i jego następcy przez dziesięciolecia wzbogacali go o kolejne obiekty, takie jak:

• Nowy Pałac,
• Pawilon Chiński,
• Oranżeria,
• Pałac Charlottenhof.

Nowy Ogród i pałac Cecilienhof

Na północ od centrum Poczdamu, nad jeziorem Heiliger See, rozciąga się Nowy Ogród, założony pod koniec XVIII wieku przez Fryderyka Wilhelma II. Władca pragnął stworzyć przeciwwagę dla formalnego stylu Sanssouci, wybierając nieco swobodniejszy, angielski styl parkowy.

Pałac Marmurowy

Najstarszą tamtejszą budowlą jest Pałac Marmurowy – wczesnoklasycystyczna rezydencja z czerwonej cegły, której fasadę zdobią detale z marmuru. Fryderyk Wilhelm II, będący członkiem ruchu Różokrzyżowców i loży masońskiej, nadał rezydencji i otaczającym ją strukturom głęboką symbolikę mistyczną. W pobliżu pałacu wzniesiono m.in. piramidę (pełniącą funkcję lodowni) i Bibliotekę Gotycką.

Cecilienhof i konferencja poczdamska

W kontekście historycznym, najważniejszym obiektem w Nowym Ogrodzie jest pałac Cecilienhof. Zbudowany w latach 1914–1917 dla następcy tronu Wilhelma i jego małżonki Cecylii, jest ostatnią rezydencją wzniesioną przez ród Hohenzollernów. Budynek nawiązuje do angielskiego dworku w stylu Tudorów, z charakterystycznymi kominami i murem pruskim, co nadaje mu wiejski, niemal sielski charakter.

To właśnie tam, w głównej sali pałacu, przy dębowym stole, od 17 lipca do 2 sierpnia 1945 roku obradowała wielka trójka: Harry S. Truman, Józef Stalin i Winston Churchill (później zastąpiony przez Clementa Attlee).

Dzielnica holenderska i rosyjska kolonia Alexandrowka

Poczdam to nie tylko królewskie pałace i pruski porządek, ale także otwartość na wpływ innych kultur. Fryderyk Wilhelm I i jego następcy sprowadzali do miasta fachowców z całej Europy, co zaowocowało powstaniem unikatowych enklaw narodowych.

Holländisches Viertel

Dzielnica holenderska składa się ze 134 ceglanych domów, wzniesionych w połowie XVIII wieku dla holenderskich rzemieślników. Zafascynowany kulturą i efektywnością Holendrów, Fryderyk Wilhelm I zapragnął, by w Poczdamie poczuli się jak w domu.

Dzielnica ta stanowi największy zwarty zespół architektury holenderskiej poza granicami Niderlandów. Jej sercem jest Jan Bouman Haus – muzeum poświęcone architektowi i zarządcy budowlanemu, który odegrał kluczową rolę w rozbudowie miasta.

Alexandrowka

Innym niezwykłym miejscem jest rosyjska kolonia Alexandrowka, założona w 1826 roku dla członków rosyjskiego chóru żołnierskiego. Po wojnach napoleońskich Fryderyk Wilhelm III postanowił upamiętnić przyjaźń z Aleksandrem I, budując osiedle drewnianych domów w stylu rosyjskim.

Kolonia składa się z 13 drewnianych chat, z których jedna służy dziś jako muzeum, a inna jako restauracja, otoczonych sadami owocowymi. Całość została zaprojektowana przez Petera Josepha Lenné na planie krzyża św. Andrzeja.

Most Glienicke

Most Glienicke, łączący Poczdam z Berlinem, stał się światowym symbolem zimnej wojny. Choć oficjalnie nazywany przez władze NRD „mostem jedności”, w rzeczywistości był jednym z najbardziej strzeżonych miejsc na granicy, dostępnym wyłącznie dla personelu wojskowego mocarstw okupacyjnych. To właśnie tam odbywały się spektakularne wymiany schwytanych szpiegów między USA a ZSRR.

Kolebka europejskiego kina

W południowo-wschodniej części miasta znajduje się Babelsberg, dzielnica nierozerwalnie związana z historią kina. Założone w 1912 roku studio filmowe Babelsberg jest najstarszą tego typu instytucją na świecie. To właśnie tam narodziło się europejskie kino.

Obecnie studio pozostaje jednym z najnowocześniejszych centrów produkcji filmowej w Europie. Turyści mogą odwiedzić Filmpark Babelsberg, oferujący pokazy kaskaderskie, wycieczki po planach filmowych oraz wgląd w kulisy pracy pirotechników i scenografów.

Niemałą atrakcją jest też Filmmuseum Potsdam – najstarsze muzeum filmowe w Niemczech. Placówka ma swoją siedzibę w dawnych stajniach królewskich i koncentruje się na historii niemieckiej kinematografii.

Nasz autor

Artur Białek

Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.