Parma to miejsce pachnące serem i szynką. Historia przenika tam codzienność

Spis treści:

1. Tożsamość ukształtowana przez lokalizację
2. Od Rzymian do zjednoczenia Włoch
3. Artystyczne dziedzictwo Parmy
4. Kompleks Palazzo della Pilotta
5. Muzyczna Dusza Parmy
6. Kreatywne Miasto Gastronomii UNESCO

Rokrocznie Włochy plasują się w górnej części rankingów najchętniej wybieranych destynacji turystycznych. Nic dziwnego, że większość tamtejszych miast nie oparła się komercjalizacji. Jednak Parma, mimo globalnej sławy swoich produktów, zdołała zachować swój unikatowy klimat. Z jednej strony oferuje ona arystokratyczny dystans, widoczny w neoklasycznych fasadach teatrów i surowości romańskich murów katedry. Z drugiej – jest miejscem niezwykle inkluzywnym, gdzie wielka sztuka Correggia spotyka się z codziennym celebrowaniem smaku w lokalnych winiarniach.

Tożsamość ukształtowana przez lokalizację

Parma jest usytuowana w północnych Włoszech, w samym sercu regionu Emilia-Romania. Jej granice rozciągają się na Nizinie Padańskiej, u stóp Apeninów. Miasto jest przecięte przez rzekę o tej samej nazwie, dopływ Padu, która naturalnie dzieli je na dwie sfery – arystokratyczne centrum wschodnie i dzielnicę bohemy Oltretorrente na zachodzie.

Specyficzny mikroklimat doliny rzeki Pad, charakteryzujący się wilgotnymi, mglistymi zimami i gorącymi latami, stał się niezbędnym elementem procesów produkcyjnych, które uczyniły Parmę sławną. To właśnie te warunki klimatyczne umożliwiają naturalne dojrzewanie szynki Prosciutto di Parma oraz produkcję sera Parmigiano Reggiano (parmezanu), które wymagają precyzyjnej interakcji z lokalnym mikroklimatem.

Od Rzymian do zjednoczenia Włoch

Historia Parmy rozpoczęła się już w czasach Etrusków. Najprawdopodobniej to właśnie lud z północnej Italii założył i nazwał miasto. W 183 roku p.n.e. stała się kolonią rzymską i ważnym węzłem handlowym na Via Aemilia. Po okresie panowania barbarzyńskiego i bizantyjskiego w IX wieku wzrosło znaczenie miejscowego biskupstwa, co zapoczątkowało jej wzrost jako centrum administracyjnego i religijnego.

Czas panowania rodu Farnese i narodziny księstwa

Kluczowy moment w historii miasta nastąpił w 1545 roku, kiedy papież Paweł III (Alessandro Farnese) wyodrębnił Parmę i Piacenzę z domeny papieskiej, tworząc autonomiczne księstwo dla swojego syna, Piera Luigiego Farnese. Arystokratyczny ród władał miastem do 1731 roku, przekształcając je w jeden z najświetniejszych europejskich ośrodków. To właśnie w tym okresie powstały monumentalne obiekty, takie jak kompleks Palazzo della Pilotta, a miasto stało się magnesem dla artystów i uczonych.

Wpływ rodu Farnese na rozwój Parmy był nieoceniony. Inwestowali oni nie tylko w architekturę obronną i reprezentacyjną, ale także w naukę, zakładając prestiżowe szkoły dla szlachty, które stały się wzorem dla całej Europy. Ich rządy położyły fundament pod kulturalną otwartość miasta na wpływy zagraniczne.

Dynastie Burbonów i Habsburgów

Po wygaśnięciu linii Farnese w 1731 roku, Parma stała się przedmiotem skomplikowanych gier dyplomatycznych i wojen sukcesyjnych. Przeszła pod panowanie dynastii Burbonów, co przyniosło ze sobą silne wpływy francuskie, widoczne w architekturze i etykiecie dworskiej. Na krótko rządy przejęli Habsburgowie, jednak po traktatach pokojowych miasto powróciło do Burbonów, a w epoce napoleońskiej zostało zaanektowane przez Francję.

Najważniejszą postacią XIX-wiecznej Parmy była Maria Ludwika Austriaczka, druga żona Napoleona, która na mocy ustaleń kongresu wiedeńskiego otrzymała księstwo w dożywotnie władanie. Jej rządy, trwające od 1816 do 1847 roku, zapisały się w historii jako era oświeconego dobrobytu. Jako „dobra księżna” zmodernizowała infrastrukturę, budując mosty na rzekach Taro i Trebbia, i zainicjowała budowę Teatro Regio, do dziś będącego symbolem miasta. Po jej śmierci i krótkim powrocie Burbonów, w 1860 roku mieszkańcy zadecydowali o przyłączeniu Parmy do nowo powstałego Królestwa Włoch.

Artystyczne dziedzictwo Parmy

Parma zajmuje wyjątkowe miejsce w historii sztuki włoskiej dzięki wykształceniu własnej szkoły malarstwa, która w XVI wieku wyznaczyła kierunki rozwoju dla baroku i manieryzmu. Centralnym punktem tego dziedzictwa jest Piazza Duomo, plac zachowujący nienaruszoną, sakralną atmosferę średniowiecza i renesansu.

Katedra i iluzjonizm kopuły

Katedra w Parmie, wzniesiona w stylu romańskim po 1074 roku, jest istną skarbnicą sztuki sakralnej. Jednak to wnętrze kopuły, ozdobione freskiem Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny, wykonanym przez Antonia Allegriego zwanego Correggio, stanowi o jej światowej randze. Artysta zastosował nowatorską technikę skrótów perspektywicznych di sotto in su, tworząc iluzję wirującego nieba, w którym dziesiątki postaci towarzyszą Marii w jej wstąpieniu do chwały.

W katedrze znajdują się również reliefy Benedetta Antelamiego, w tym słynne „Zdjęcie z Krzyża”. Dzieło to jest jednym z najważniejszych przykładów rzeźby romańskiej we Włoszech.

Baptysterium

Ośmioboczne baptysterium, zaprojektowane przez Antelamiego i budowane od 1196 roku, jest uznawane za jeden z najbardziej fascynujących obiektów architektonicznych w Europie. Wyłożone różowym marmurem z Werony, łączy surowość stylu romańskiego z pionowością gotyku. Jego fasada i wnętrze są bogato zdobione rzeźbami przedstawiającymi cykle miesięcy, pór roku i sceny biblijne.

Camera di San Paolo

Innym arcydziełem Correggia jest dekoracja prywatnego apartamentu przeoryszy Giovanny Piacenzy w dawnym klasztorze San Paolo, pochodząca z 1519 roku. Freski te, przedstawiające boginię Dianę i radosne putta wyglądające przez owale w gęstej pergoli, są rzadkim przykładem świeckiej i mitologicznej ikonografii w instytucji religijnej. Wybór Diany, symbolu czystości, ale i niezależności, interpretuje się jako manifest siły samej przeoryszy wobec ówczesnych władz kościelnych.

Kompleks Palazzo della Pilotta

Turystycznym i kulturalnym centrum miasta jest Palazzo della Pilotta – ogromny zespół budynków, wzniesiony dla rodu Farnese. Nazwa, nietypowo, ma sportowe korzenie – pochodzi od hiszpańskiej gry pelota. Obecnie kompleks łączy pod jednym dachem kilka najważniejszych instytucji muzealnych.

Teatro Farnese

Zbudowany w 1618 roku przez Giovan Battistę Aleottiego, Teatro Farnese jest uznawany za pierwszy stały teatr nowożytny z proscenium i ruchomą scenografią. Wykonany niemal w całości z drewna i imitującego marmur stiuku, oferował niezwykłe efekty wizualne, w tym możliwość zalania parteru wodą dla potrzeb bitew morskich. Mimo niemal całkowitego zniszczenia podczas II wojny światowej, został zrekonstruowany i do dziś zapiera dech w piersiach swoją skalą i akustyką.

Galleria Nazionale di Parma

W Narodowej Galerii zgromadzono arcydzieła malarstwa, które przetrwały burzliwy wiek XVIII, kiedy część kolekcji Farnese została wywieziona do Neapolu przez Karola Burbona. Do najważniejszych eksponatów należą:

• „La Scapigliata” Leonarda da Vinci – niezwykle subtelny szkic kobiecej głowy, emanujący spokojem i tajemniczością charakterystyczną dla dojrzałego stylu mistrza,
• dzieła Parmigianina – w tym słynna „Schiava Turca” i portrety szlacheckie, prezentujące najwyższy kunszt manieryzmu;
• kolekcja Correggia – galeria posiada kilka kluczowych dzieł artysty, w tym „Madonnę di San Girolamo” (zwaną Il Giorno) i „Madonnę della Scodella”;
• Prace El Greco, Canaletta, Van Dycka czy Hansa Holbeina Młodszego.

Muzyczna Dusza Parmy

Muzyka w Parmie nie jest tylko formą rozrywki, ale także elementem tożsamości społecznej. Miasto jest nierozerwalnie związane z osobą Giuseppe Verdiego, który urodził się w pobliskim Roncole di Busseto.

Teatro Regio

Zbudowany pod patronatem Marii Ludwiki i otwarty w 1829 roku, Teatro Regio uchodzi za jeden z najbardziej prestiżowych teatrów operowych świata. Każdego roku w październiku, w rocznicę urodzin kompozytora, odbywa się Festival Verdi, przyciągający najlepszych wykonawców i melomanów z całego globu. Towarzyszy mu program Verdi Off, obejmujący darmowe wydarzenia, koncerty plenerowe i instalacje, które sprawiają, że muzyka Verdiego dociera do każdego zakątka miasta, w tym do szpitali i więzień.

Kreatywne Miasto Gastronomii UNESCO

W 2015 roku Parma została pierwszym włoskim miastem uhonorowanym tytułem Miasta Kreatywnego Gastronomii UNESCO. Tamtejsze produkty są rozpoznawalne na całym świecie, a ich autentyczność jest ściśle związana z terytorium miasta i tradycyjnymi metodami produkcji:

• Parmigiano Reggiano – ser wytwarzany wyłącznie z mleka, soli i podpuszczki, bez żadnych dodatków i konserwantów. Proces dojrzewania trwa minimum 12 miesięcy, a najlepsze odmiany dojrzewają nawet 36 miesięcy i więcej, zyskując unikatową strukturę i głębię smaku;
• Prosciutto di Parma – szynka produkowana tylko z udźców wieprzowych i soli morskiej, dojrzewająca w specyficznym klimacie wzgórz wokół Langhirano. Jej charakterystyczny słodki smak i delikatność są wynikiem naturalnego suszenia powietrzem napływającym z Apeninów;
• Culatello di Zibello – uznawany za szlachetniejszego kuzyna prosciutto, wytwarzany z najmiększej części udźca wieprzowego w mglistych rejonach wzdłuż rzeki Pad.

Nasz autor

Artur Białek

Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.