Jak przygotować się na pandemię? Nie wystarczą same leki i szczepionki

Współczesny świat uświadomił nam, że jednym z największych wyzwań dla zdrowia publicznego i globalnej gospodarki są wirusy – przedmiot zainteresowań prof. Krzysztofa Pyrcia. Zaczął je badać jeszcze jako student, a później asystent na Uniwersytecie Amsterdamskim. Tam opracował nowatorską metodę VIDISCA, służącą do identyfikacji nowych zagrożeń biologicznych. W 2007 r. obronił doktorat i został współodkrywcą ludzkiego koronawirusa NL63 (HCoV-NL63).

Po obronie zdecydował się na powrót do kraju i podjął się zbudowania praktycznie od zera nowoczesnego ośrodka wirusologicznego w Krakowie – Pracowni Wirusologii w Małopolskim Centrum Biotechnologii UJ. Dziś kierowana przezeń jednostka dysponuje jednym z niewielu w Polsce laboratoriów o klasie hermetyczności BSL3+, co umożliwia bezpieczną pracę z patogenami wysokiego ryzyka. Jest też szefem grupy badawczej Virogenetics.

Rozpracować wirusy

Głównym celem prof. Pyrcia jest poznanie biologii zakażeń wirusowych, ze szczególnym uwzględnieniem koronawirusów, flawiwirusów (takich jak wirus kleszczowego zapalenia mózgu) alfawirusów i wirusów grypy.

Badacz koncentruje się na interakcjach wirus-gospodarz w skali molekularnej. Jego zespół zmapował sposoby, w jakie białka powierzchniowe wirusów łączą się z receptorami ludzkich komórek oraz jako jeden z pierwszych opracował zaawansowane, trójwymiarowe hodowle tkankowe (organoidy), które idealnie odtwarzają naturalne środowisko infekcji tkanki oddechowej. To pozwala nie tylko uzyskiwać niezwykle homogenne, powtarzalne wyniki, ale też ma znaczenie etyczne, bo ogranicza eksperymenty z wykorzystaniem zwierząt laboratoryjnych.

Nowe terapie dają nadzieję

Efekty pracy prof. Pyrcia mają wymierne przełożenie na zdrowie ludzi i zwierząt. Jego badania doprowadziły m.in. do opracowania nowych substancji o działaniu terapeutycznym, takich jak stosowane w leczeniu COVID-19 remdesiwir i molnupirawir.

Warto podkreślić innowacyjne podejście badacza do walki z wirusami. Zamiast projektować cząsteczki celowane w jeden konkretny szczep, jego zespół rozwija polimery organiczne. Działają one jak molekularna tarcza – blokują fizyczną możliwość przyczepienia się patogenu do komórki, wykazując skuteczność wobec wielu wirusów oddechowych jednocześnie. Najnowszym przykładem ich wykorzystania jest produkt oparty na opatentowanej cząsteczce PSSNa (poli(4 styrenosulfonian sodu)), która hamuje namnażanie się kaliciwirusa kotów oraz utrudnia wnikanie wirusów FHV 1 i FCV do komórek, co ogranicza rozprzestrzenianie się infekcji i sprzyja powrotowi zwierzęcia do zdrowia. To długo oczekiwany przełom w leczeniu kociego kataru.

Dorobek publikacyjny profesora obejmuje setki prac w prestiżowych czasopismach (m.in. „Nature”, „Nature Medicine”, „Science Translational Medicine”, „Nucleic Acids Research”, „Science Signaling”, „PNAS” czy „Cell Chemical Biology”) oraz tysiące cytowań, które plasują go w gronie 2% najbardziej wpływowych naukowców na świecie.

Edukacja i współpraca

Nie sposób opisać sylwetki prof. Pyrcia bez wspomnienia jego roli podczas pandemii COVID-19. Jako wybitny specjalista stał się kluczowym doradcą naukowym, pełniąc m.in. funkcję zastępcy przewodniczącego zespołu ds. COVID-19 przy Prezesie PAN. Jego zaangażowanie w walkę z fake newsami oraz popularyzację wiedzy opartej na faktach (EBM) uczyniły go jednym z najbardziej cenionych głosów w debacie publicznej.

„Warto w tym miejscu wspomnieć, że mój zespół został częścią sieci najlepszych europejskich zespołów naukowych Durable, utworzonej przez Komisję Europejską do przygotowania regionu na przyszłe zagrożenia biologiczne i pandemie” – pisze naukowiec na swojej osobistej stronie.

Obecnie jako prezes Fundacji na rzecz Nauki Polskiej recenzuje kolejne ciekawe projekty i wspiera młodych badaczy. Pełni też funkcje doradcze w Ministerstwie Zdrowia. Jest członkiem rady programowej inicjatywy Nauka przeciw Pandemii i ekspertem Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji (AOTMiT) w zakresie diagnostyki terapii SARS-CoV-2. Jako członek prezydium komitetu Polskiej Akademii Nauk angażuje się w kwestie chorób zakaźnych i problemów zdrowotnych związanych ze zmianami klimatu. Jest też członkiem wielu polskich i międzynarodowych stowarzyszeń naukowych.