Tajemnice boga piorunów w wierzeniach dawnych Słowian

Spis treści:

1. Kontrowersje wokół kultu Peruna
2. Czy Perun był czczony w Polsce?
3. Z kim walczył Perun?
4. Święto Peruna – letnia uroczystość Słowian

Perun zajmuje ważne miejsce w badaniach nad religią dawnych Słowian, choć jego wizerunek znany jest głównie z przekazów pośrednich i rekonstrukcji porównawczych. Najczęściej określany jest jako bóg burzy, piorunów i nieba. Symbol Peruna nie funkcjonował w formie jednego, ustalonego znaku. Był to raczej jako zespół wyobrażeń obejmujących piorun, broń miotaną (kamień, topór, strzałę) oraz dąb, który był czczony też jako święte drzewo gromowładcy.

Bóg ten wpisuje się w szerszy indoeuropejski wzorzec bóstw gromowładnych, porównywanych z greckim bogiem Zeusem czy Thorem znanym z mitologii nordyckiej. Analogii tych nie należy jednak traktować jako dowodu tożsamości, lecz jako wskazówkę co do wspólnych struktur mitologicznych.

Warto podkreślić, że Perun był początkowo bogiem bezpostaciowym. Było tak do roku 980, kiedy to za sprawą Włodzimierza Wielkiego pojawiły się w Kijowie posągi bóstw. Perun ze srebrną głową i złotym wąsem miał zajmować najważniejsze miejsce. Obecny obraz Peruna nie stanowi jednolitej postaci znanej wszystkim Słowianom w identycznej formie, lecz raczej wspólny rdzeń, wokół którego lokalne wierzenia mogły budować własne warianty.

Kontrowersje wokół kultu Peruna

Wiedza o kulcie Peruna opiera się na nielicznych i niejednorodnych źródłach, głównie z obszaru Rusi Kijowskiej, co sprawia, że jego rzeczywisty zasięg i znaczenie pozostają przedmiotem dyskusji. Brak bezpośrednich przekazów z ziem zachodniosłowiańskich utrudnia jednoznaczne potwierdzenie, czy Perun był bóstwem czczonym powszechnie przez wszystkich Słowian.

Część badaczy uważa, że kijowski kult Peruna miał charakter lokalny i mógł powstać pod wpływem tradycji skandynawskich, zwłaszcza kultu Thora, przeniesionego na grunt słowiański przez Waregów. Inni wskazują na indoeuropejskie korzenie boga gromu, widoczne w języku, symbolice pioruna, dębu oraz micie walki z siłami chaosu.

Aleksander Gieysztor, autor „Mitologii Słowian” z 1982 roku, zwracał uwagę, że próby ujednolicania tych śladów w jeden spójny obraz mogą prowadzić do uproszczeń. Religijność Słowian miała bowiem charakter lokalny, a różne formy kultu gromowładcy mogły funkcjonować niezależnie od siebie. Z tego powodu Perun pozostaje postacią znaną głównie z hipotez, będąc symbolem złożoności i fragmentaryczności wiedzy o wierzeniach przedchrześcijańskich.

Czy Perun był czczony w Polsce?

Pytanie o obecność kultu Peruna na ziemiach dzisiejszej Polski pozostaje jednym z bardziej złożonych zagadnień badawczych. Brakuje bezpośrednich źródeł pisanych, które jednoznacznie potwierdzałyby istnienie rozwiniętego kultu tego bóstwa wśród wszystkich grup zamieszkujących te tereny.

Jednocześnie istnieją przesłanki pośrednie, takie jak analiza nazw miejscowych, porównań językowych czy analogii kulturowych, które sugerują, że postać Peruna była znana także na północ od Karpat. Należy jednak pamiętać, że wierzenia Słowian miały charakter silnie lokalny i nie tworzyły jednego, zunifikowanego systemu religijnego.

W tym kontekście mówienie o kulcie Peruna w Polsce wymaga precyzyjnego określenia skali i formy. Możliwe, że był on jednym z bóstw znanych części społeczności, ale niekoniecznie zajmował pozycję dominującą. Takie podejście pozwala uniknąć uproszczeń, które często pojawiają się w popularnych narracjach o dawnych religiach.

Z kim walczył Perun?

Z Perunem często wiązany jest motyw walki z siłami chaosu. W rekonstrukcjach mitologii słowiańskiej jego najczęściej wskazywanym przeciwnikiem jest Weles – postać łączona ze sferą chtoniczną oraz tym, co nieuporządkowane. Konflikt między tymi dwoma bogami bywa interpretowany jako symboliczna opozycja porządku i chaosu, nieba i ziemi. Warto jednak wyraźnie zaznaczyć, że nie zachował się żaden spójny mit narracyjny opisujący takie starcie w formie znanej z mitologii klasycznych.

Motyw walki Peruna ma charakter modelu interpretacyjnego, wyprowadzonego z analiz językowych, porównań indoeuropejskich oraz materiału folklorystycznego. W ludowych przekazach przeciwnik boga burzy bywa przedstawiany także w postaci Żmija, co badacze interpretują jako zoomorficzny wariant tej samej sfery chaosu, a niekiedy nawet jako jedno z wcieleń Welesa.

Święto Peruna – letnia uroczystość Słowian

Święto Peruna rekonstruowane jest jako uroczystość przypadająca na okres letni, związana z czasem burz, intensywnego wzrostu roślin oraz kluczowej fazy cyklu rocznego. Źródła historyczne nie zawierają jednoznacznych opisów przebiegu takiego święta.

Zakłada się, że obchody mogły mieć charakter wspólnotowy i obejmować rytuały o funkcji ochronnej oraz oczyszczającej. Burza, ogień i dźwięk mogły pełnić rolę symbolicznych narzędzi przywoływania siły bóstwa, choć są to hipotezy, a nie potwierdzone fakty. Współczesne opisy często wykraczają poza to, co da się obronić źródłowo.

Dzisiejsze Święto Peruna, obchodzone 20/21 lipca, jest organizowane przez środowiska rodzimowiercze. Należy postrzegać je jako zjawisko współczesne, inspirowane dawnymi tradycjami, a nie ich bezpośrednią kontynuację. Z punktu widzenia badań historycznych pozostają rekonstrukcją symboliczną, a nie odtwarzaniem pierwotnych rytuałów.

Nasza autorka

Marzena Wardyn-Kobus

Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.