Menu sprzed tysięcy lat. Naukowcy ustalili, co jedli dawni mieszkańcy Kujaw

Kujawy, z ich słynnymi żyznymi czarnoziemami, od wieków były sercem rolnictwa na ziemiach polskich. Jednak dla archeologów region ten bywa wyjątkowo trudny, ponieważ piaszczyste i kwaśne gleby często niszczą materię organiczną, a pradziejowe domostwa i groby rzadko obfitują w bogate wyposażenie.

Tradycyjne metody badawcze oferowały jedynie fragmentaryczny obraz życia dawnych społeczności. Aby przełamać ten impas, międzynarodowy zespół naukowców pod kierownictwem dr. Łukasza Pospiesznego z Uniwersytetu Gdańskiego wykorzystał zaawansowane techniki: datowanie radiowęglowe AMS, analizę DNA oraz badania stabilnych izotopów węgla i azotu. Oto, co udało się ustalić.

Wyciskanie informacji z kości

Badacze prześledzili zmiany w sposobie odżywiania ludzi od 4100 do 1230 r. p.n.e. Przeanalizowano szczątki 84 osób pozyskane z magazynów z polskich kolekcji muzealnych i uniwersyteckich. Najstarsze pochodzą z wykopalisk przeprowadzonych sto lat temu. W ocenie dr. Pospiesznego, jego analizy pokazują kolejny raz zasadność wieloletniego przechowywania materiałów pochodzących z wykopalisk, gdyż po latach mogą być one obiektem szczegółowych analiz, które nie były dostępne w momencie prowadzenia wykopalisk.

Analizy uzupełniono o kości bydła oraz zwęglone ziarna pszenicy i prosa z prahistorycznych osad. Próbki te pochodziły ze stanowisk archeologicznych położonych głównie na terenie Kujaw, w tym z Równiny Inowrocławskiej i Pojezierza Żnińskiego

Leśne pastwiska i zaskakujące wybory „sznurowców”

Jednym z najbardziej zaskakujących ustaleń badania jest sposób życia społeczności kultury ceramiki sznurowej, która pojawiła się na Kujawach około 2800 r. p.n.e. Dotychczas powszechnie uważano, że grupy te, mające stepowe korzenie, preferowały otwarte przestrzenie idealne do wypasu dużych stad bydła.

Dane izotopowe opowiedziały jednak inną historię: najwcześniejsi przedstawiciele tej kultury na Kujawach wypasali swoje zwierzęta w lasach lub wilgotnych dolinach rzek. Były to strefy położone z dala od najżyźniejszych gruntów zajętych już przez lokalne społeczności rolnicze.

Taka strategia wskazuje na ogromną elastyczność i kreatywność w adaptacji do nowego środowiska. Dopiero po kilku stuleciach dieta „sznurowców” zaczęła przypominać jadłospis ich sąsiadów. Sugeruje to proces powolnej asymilacji i przejmowania lokalnych wzorców gospodarowania, co ostatecznie doprowadziło do zatarcia różnic między przybyszami a ludnością rdzenną. To odkrycie rzuca nowe światło na mechanizmy integracji kulturowej w trzecim tysiącleciu p.n.e.

Rewolucja na talerzu. Kiedy proso podbiło Kujawy?

Kolejny przełom w badaniach dotyczy wprowadzenia prosa, które stało się kluczowym składnikiem diety około 1200 r. p.n.e. Choć to zboże było znane w innych częściach Europy, na Kujawach jego ekspansja była gwałtowna i wiązała się z głębokimi zmianami kulturowymi.

– Przed upowszechnieniem się prosa ludność Kujaw uprawiała głównie pszenicę, która trafiła do Europy wraz z nadejściem pierwszych rolników – przekazał National Geographic Polska dr Pospieszny.

Wybór prosa nie był podyktowany wyłącznie względami praktycznymi, ale stał się wyznacznikiem tożsamości grupowej. Badania wykazały, że w tym samym czasie niektóre społeczności niemal całkowicie przeszły na dietę opartą na prosie, podczas gdy inne, żyjące tuż obok, konsekwentnie go unikały.

Tym podziałom żywieniowym towarzyszyły różnice w obrzędowości pogrzebowej. Grupy nie spożywające prosa składały zmarłych w grobach zbiorowych używanych przez wiele pokoleń, natomiast te jedzące to zboże w niezwykłych podwójnych grobach.

Proso nie było więc tylko nowym produktem w spiżarni, ale elementem budującym granice między różnymi grupami, co pokazuje, jak silnie nawyki żywieniowe były splecione z systemem wierzeń i strukturą społeczną. Analiza pokazuje też, że pradziejowe społeczności na Kujawach były różnorodne.

Mięso dla wybranych, czyli ukryta hierarchia społeczna

Naukowcom udało się tez uchwycić nierówności społeczne. Analiza izotopów azotu ujawniła, że nie wszyscy mieszkańcy Kujaw mieli taki sam dostęp do produktów pochodzenia zwierzęcego. Szczególnie we wczesnej epoce brązu (ok. 2200–1600 r. p.n.e.) różnice te stały się wyraźne – niektóre osoby spożywały znacznie więcej mięsa i nabiału, co jest klasycznym wskaźnikiem wyższego statusu materialnego i społecznego.

Warto zauważyć, że te różnice w dostępie do „lepszego” jedzenia nie zawsze znajdowały odzwierciedlenie w bogactwie darów składanych do grobu. A to rodzi kolejne pytania.

Źródło: Royal Society Open Science

Nasz autor

Szymon Zdziebłowski

Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.