Mieszkańcy osiedla Qaramel nigdy nie splamili się pracą na roli czy hodowlą. Mimo to stworzyli kulturę dalece przewyższającą zdobycze współczesnych im rolników i pasterzy. Ich miasto składało się z wydzielonych okręgów, z których każdy należał prawdopodobnie do jednej grupy rodzinnej. Serce każdej z takich rodowych „dzielnic” stanowiła wieża. Wokół niej stawiano domy wraz z zapleczem gospodarczym. Domostwa qaramelczyków, budowane z kamienia i mady, trudno nazwać prymitywnymi. Były obszerne, dwuizbowe, z paleniskiem i wewnętrznymi ściankami działowymi. – Znane nam współczesne Qaramel osady kultury Jomon w Japonii oraz kilkanaście osad z terenów Chin Środkowych, które wspólnie zalicza się do najstarszych świadectw zorganizowanego bytowania Homo sapiens, nie mogą się pochwalić tak spektakularnymi przejawami wysokiej kultury jak te, które znaleźliśmy w Syrii – mówi prof. Ryszard F. Mazurowski z Uniwersytetu Warszawskiego, który od 11 lat prowadzi badania wykopaliskowe w Qaramel z ramienia Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Cóż, największe skupisko domów z kultury Jomon liczyło 14 prymitywnych, jednoizbowych półziemianek.

W Azji, Ameryce Północnej, Środkowej i Południowej początki osadnictwa tego typu (co nie znaczy, że równie okazałego) są znacznie późniejsze i pochodzą dopiero Qaramel | najstarsze miasto świata z końca VIII tysiąclecia p.n.e., a więc ok. 3 tysięcy lat po Qaramel! W Europie (Tesalia i Argolid w Grecji, strefa nadczarnomorska) najstarsze osady neolitu przedceramicznego datowane są na VII tysiąclecie p.n.e.

Znajdowane wcześniej na Bliskim Wschodzie wsie, w których można prześledzić ewolucję osadnictwa od epipaleolitycznej (epoka przejściowa między paleolitem i neolitem) kultury łowców i zbieraczy do kultury neolitu przedceramicznego, były o wiele młodsze od naszego znaleziska. Kamienna wieża z murem obronnym Jerycha (uznawanego za najstarszą nieprzerwanie istniejącą osadę na świecie) w świetle danych archeologicznych jest młodsza od wież w Qaramel. Podobnie jest w przypadku innych stanowisk – Tell Mureybet nad środkowym Eufratem, Zawi Chemi na obszarze północnej Mezopotamii, Nemrik 9, Tell Mlefaat oraz osady w Hallan Chemi w dorzeczu górnego Tygrysu. Nieco młodsze, bo datowane na koniec X i IX tysiąclecia p.n.e., jest też kultowe Göbekli Tepe w rejonie Taurusu. Te dwa najbogatsze na Bliskim Wschodzie pod względem rozwoju kultury materialnej, architektury monumentalnej i sztuki stanowiska niezbyt przystają do powszechnie akceptowanego w światowej nauce modelu ewolucji kulturowej. Ich rozwój przypada chronologicznie na stadium neolitu przedceramicznego. W trakcie prac wykopaliskowych nie znaleziono jednak śladów uprawy zbóż ani udomowienia zwierząt! Wynika z tego, że niezwykle wysoko rozwiniętą kulturę Qaramel i Göbekli Tepe, przewyższającą swoim poziomem wszystkie współczesne im osady, wytworzyli myśliwi i zbieracze reprezentujący teoretycznie „wsteczny” model gospodarki, właściwy kulturze paleolitycznej. Wykopaliska pokazują, że żyjąca w Qaramel przedneolityczna społeczność opanowała zaawansowane techniki budowlane, a jej dzieła sztuki i architektura budzą podziw do dziś. Jak zdołali tego dokonać?

Wydaje się, że kluczem do sukcesu było niezwykle korzystne usytuowanie osady – nad terasą zalewową w dolinie rzeki Kueik, na skrzyżowaniu szlaków komunikacyjnych. Od zarania dziejów wędrowali tędy ludzie zmierzający z Mezopotamii do Anatolii czy na wybrzeże lewantyńskie. Tędy wiodła jedna z najstarszych dróg handlowych świata – szlak kupców mezopotamskich, potem odnoga Jedwabnego Szlaku. – Qaramel to miejsce, gdzie przetrwały nie tylko dowody nieprzerwanego zasiedlenia od co najmniej 12 tys. lat p.n.e, ale również świadectwa zaawansowanej kultury zdolnej promieniować na inne, mniej rozwinięte grupy społeczne – mówi prof. Mazurowski. – Położenie przy szlakach komunikacyjnych zawsze jest korzystne, bo oznacza wymianę informacji, a to podstawowy czynnik wpływający na dynamikę społecznego rozwoju i nieodzowny element kształtowania się kultury – wyjaśnia archeolog. Qaramelczycy z pewnością znali odległe krainy, w tym oddalone o 180 km wybrzeże morza (zapewne stamtąd pochodzi plakietka z przestawieniem kobiety ośmiornicy). Z kolei paciorek z samorodka miedzi i paciorki z malachitu świadczą o kontaktach z Anatolią.

Krajobraz roztaczający się wokół Qaramel 13 tysiącleci temu nie różnił się wiele od obecnego. Tak jak dziś rosły tu dzikie drzewa owocowe (migdał, czereśnia karłowata i czereśnia mahleb, tamaryszek, śliwka syryjska, figa i pistacja), a także mnogość roślin strączkowych – wyka, groszek, soczewica. Na łąkach kłosił się dziki jęczmień i dwie odmiany pszenicy. Taka zasobna w pokarm okolica przyciągała liczne zwierzęta, które z kolei padały łupem mieszkańców osady.