1600 kąpiących się i 10 ton drewna dziennie. Termy Karakalli były czymś znacznie więcej niż łaźnią

Spis treści:

1. Historia Term Karakalli
2. Wygląd Term Karakalli
3. Jak działały rzymskie termy?
4. Od ruin do sceny operowej i koncertowej

Dziś zachowane mury pozwalają wyobrazić sobie skalę przedsięwzięcia, choć pierwotne wnętrza były znacznie bardziej wystawne. Ściany pokrywały marmury i dekoracje, podłogi zdobiły mozaiki, a w pomieszczeniach ustawiono liczne rzeźby. Niektóre z nich, w tym słynny Byk Farnese i Herkules Farnese, znajdują się obecnie w muzeach.

Historia Term Karakalli

Budowę kompleksu rozpoczęto najprawdopodobniej z inicjatywy cesarza Septymiusza Sewera na początku III wieku. Prace kontynuowano za panowania jego syna, Karakalli, od którego termy wzięły swoją nazwę. Oficjalne otwarcie nastąpiło w 216 roku, choć wykończenie i dekorowanie kompleksu trwało jeszcze za panowania kolejnych cesarzy.

Do wzniesienia kompleksu wykorzystano miliony cegieł oraz ogromne ilości tufu (skała zbudowana z popiołu wulkanicznego), bazaltu i marmuru. Szczególnym wyzwaniem było dostarczenie wielkich elementów architektonicznych. Kolumny frigidarium (basenu z zimną wodą) wykonywano między innymi z granitu i niektóre z nich osiągały wysokość około 12 m.

Po śmierci Karakalli prace nad dekoracją i wykończeniem term kontynuowano za Heliogabala i Aleksandra Sewera. Później kompleks był kilkakrotnie przebudowywany i naprawiany przez Rzymian. Zmiany przeprowadzano między innymi za panowania Aureliana, Dioklecjana i Konstantyna Wielkiego.

Łaźnie funkcjonowały przez ponad trzy stulecia. W V wieku nadal należały do najważniejszych obiektów tego rodzaju w Rzymie. Według przekazów mogły jednocześnie pomieścić około 1600 kąpiących się. Liczba ta nie oznacza jednak dziennej liczby użytkowników. Szacuje się, że w ciągu dnia z kompleksu mogło korzystać kilka tysięcy osób.

Przełom nastąpił w 537 roku podczas wojny gotyckiej. Oblężenie Rzymu doprowadziło do przerwania dostaw wody do miasta, ponieważ zniszczono system akweduktów. Bez odpowiedniego zaopatrzenia w wodę tak rozbudowany kompleks nie mógł funkcjonować. Termy zostały opuszczone i stopniowo popadły w ruinę. Nie oznaczało to jednak końca ich historii.

W kolejnych stuleciach pozostałości kompleksu wykorzystywano między innymi jako źródło materiałów budowlanych. Marmur, kamień i elementy architektoniczne trafiały do innych budowli (np. katedry w Pizie czy Bazyliki św. Piotra). Teren zajmowały również ogrody i winnice. W średniowieczu i później wiedza o pierwotnej funkcji oraz skali obiektu częściowo ustępowała praktycznemu wykorzystaniu ruin.

Zainteresowanie starożytną architekturą ponownie wzrosło w epoce renesansu. Ruiny studiowali artyści i architekci, między innymi Andrea Palladio i Giovanni Battista Falda. Prowadzone od XVI wieku wykopaliska przyniosły odkrycie licznych rzeźb i elementów dekoracyjnych. Część z nich później trafiła do muzeów.

Wygląd Term Karakalli

Dzisiejsze Termy Karakalli są przede wszystkim rozległym stanowiskiem archeologicznym i jedną z najbardziej znanych budowli starożytnego Rzymu. Zachowane mury nie pokazują jednak całego obiektu w jego pierwotnym wyglądzie. W czasach świetności kompleks był znacznie bardziej zamkniętą i bogato dekorowaną przestrzenią.

Cały zespół zajmował około 12 hektarów, a jego zewnętrzny obrys miał około 337 × 328 m. W jego centrum znajdował się główny budynek łaźni o wymiarach około 214 × 110 m. Wokół niego rozciągały się ogrody, dziedzińce oraz dodatkowe pomieszczenia.

Układ kompleksu został dokładnie przemyślany. Główny budynek był otoczony między innymi bibliotekami, eksedrami, sklepami i pomieszczeniami pomocniczymi. Nie był więc jedynie wielkim zespołem basenów. Termy miały charakter wielofunkcyjnego centrum rekreacyjnego.

Jednym z najważniejszych pomieszczeń było frigidarium, czyli część przeznaczona do kąpieli w chłodnej wodzie. Była to monumentalna sala o wymiarach około 58 × 24 m, nakryta wysokimi sklepieniami. W innym miejscu znajdowało się caldarium, czyli pomieszczenie z gorącą wodą. Miało okrągły plan i około 35 m średnicy. Monumentalną przestrzeń przykrywała kopuła o rozmiarach zbliżonych do kopuły Panteonu. Wewnątrz znajdowało się kilka basenów.

Pomiędzy strefami zimnej i gorącej wody znajdowało się tepidarium, przeznaczone do kąpieli w wodzie o pośredniej temperaturze. Kompleks obejmował również sauny, palestry, czyli przestrzenie przeznaczone do ćwiczeń, oraz duży odkryty basen pływacki zwany natatio. Ważną częścią term były również biblioteki. Prawdopodobnie funkcjonowały tutaj osobne przestrzenie dla literatury greckiej i łacińskiej.

Takie rozwiązania dobrze pokazują, czym w rzeczywistości były rzymskie termy. Kąpiel stanowiła tylko jeden z elementów pobytu. Kompleks pozwalał również ćwiczyć, odpoczywać, czytać, spacerować i spędzać czas w towarzystwie innych mieszkańców miasta.

Jak działały rzymskie termy?

Funkcjonowanie tak ogromnego kompleksu wymagało skomplikowanej infrastruktury. Woda była doprowadzana specjalnym odgałęzieniem akweduktu, znanym jako Aqua Antoniniana.

Równie imponujący był system ogrzewania. Pod podłogami znajdowała się rozbudowana sieć przestrzeni, przez które przepływało gorące powietrze. System ten, określany jako hypocaustum, pozwalał ogrzewać pomieszczenia oraz wodę. Szacuje się, że piece mogły zużywać około 10 ton drewna dziennie. Tak ogromne zapotrzebowanie pokazuje, jak dużego zaplecza logistycznego wymagało utrzymanie term w działaniu.

Od ruin do sceny operowej i koncertowej

Termy Karakalli nie są wyłącznie zabytkiem archeologicznym. Ich monumentalna przestrzeń wykorzystywana była również jako miejsce wydarzeń kulturalnych.

Od 1937 roku centralna część kompleksu stała się letnią sceną rzymskiej opery. Funkcję tę pełniła przez wiele dziesięcioleci. Współcześnie wydarzenia kulturalne organizuje się z wykorzystaniem rozwiązań, które mają ograniczać wpływ infrastruktury na zabytkowe ruiny.

Najbardziej znanym wydarzeniem w historii współczesnego wykorzystania term był koncert Trzech Tenorów, który odbył się tutaj 7 lipca 1990 roku. Wystąpili Plácido Domingo, José Carreras i Luciano Pavarotti, a wydarzenie przyczyniło się do światowej popularności tej formuły koncertowej.

Obiekt wykorzystywano także w innych celach. W 1960 roku odbywały się tutaj konkurencje gimnastyczne podczas letnich igrzysk olimpijskich w Rzymie. Ruiny pojawiały się również jako sceneria produkcji filmowych.

Źródło: National Geographic Polska

Chcesz znaleźć więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler.

Nasza autorka

Marzena Wardyn-Kobus

Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.