Na wschodnich rubieżach dawnej Rzeczypospolitej rodziła się wielokulturowość. Jej ślady widać do dziś

Spis treści:

1. Ziemia pocięta jarami
2. Granice Podola
3. Od książąt, przez ejalet, po zabory
4. Dziedzictwo Podola

Podole to obszar, gdzie sielski krajobraz lessowych wąwozów i winnic zderza się z brutalną architekturą militarną. To właśnie tam, w dolinach Dniestru, Zbrucza i Smotrycza, ukształtował się unikatowy system obronny, podyktowany nie tylko wolą polityczną Rzeczypospolitej, ale przede wszystkim specyficzną geologią terenu.

Ziemia pocięta jarami

Podole zajmuje południowo-zachodnią część Wyżyny Podolskiej. Obszar ten wznosi się średnio na wysokość 300–400 m n.p.m. i łagodnie opada z północy na południe. Kluczowym elementem tamtejszego krajobrazu, który w dawnych czasach determinował osadnictwo i obronność, są głębokie jary, wyżłobione w miękkim podłożu lessowym i wapiennym przez lewobrzeżne dopływy Dniestru.

Rzeki takie jak Zbrucz, Smotrycz, Żwan, Studzienica, Uszyca, Murafa czy Boh nie płyną szerokimi dolinami, a meandrują w kanionach o pionowych ścianach, sięgających niekiedy kilkudziesięciu metrów wysokości. To właśnie to specyficzne ukształtowanie terenu sprawiło, że cieki wodne pełniły tam funkcję naturalnych fos.

Granice Podola

Historyczne Podole to obszar, którego granice ewoluowały na przestrzeni wieków, będąc przedmiotem sporów między Polską, Litwą, Turcją i Rosją. Granicę południową, najtrwalszą ze wszystkich, wyznaczał Dniestr, oddzielająca Podole od Mołdawii (historycznej Bukowiny i Besarabii). Granicę zachodnią stanowił Zbrucz, rzeka będąca symbolem podziału, zwłaszcza w latach 1921–1939, kiedy stanowiła granicę państwową między II Rzecząpospolitą a Związkiem Sowieckim. Granicę północną wyznaczała linia wododziału między dorzeczami Dniestru i Bohu, oddzielająca Podole od Wołynia. Wschodnia, najbardziej „płynna”, sięgała stepów Ukrainy.

Współczesne terytorium historycznego Podola administracyjnie wchodzi w skład trzech obwodów Ukrainy:

• chmielnickiego – to serce Podola z historyczną stolicą w Kamieńcu Podolskim oraz miastami takimi jak Płoskirów (obecnie Chmielnicki – stolica obwodu), Satanów, Gródek Podolski;
• winnickiego – obejmuje wschodnią część krainy, tzw. Podole Wschodnie lub Bracławszczyznę. Główne ośrodki to Winnica, Bar, Bracław i Tulczyn;
• tarnopolskiego – to zachodnie rubieże dawnego województwa podolskiego, z miastami takimi jak Zaleszczyki, Czortków, Husiatyn, Buczacz.

Od książąt, przez ejalet, po zabory

Osadnictwo na terenach Podola sięga czasów kultury trypolskiej. W X wieku obszar między Bohem a Dniestrem zamieszkiwały słowiańskie plemiona Uliczów i Tywerców. W XII stuleciu część wschodnia była podległa księstwu kijowskiemu. Następnie cały obszar Podola znalazł się pod wpływami halicko-włodzimierskimi. Krystalizacja polityczna tego regionu nastąpiła w XIV wieku.

Era Koriatowiczów

Po upadku wpływów mongolskich (Złota Orda), próżnię geopolityczną wypełniło Wielkie Księstwo Litewskie. Kluczową rolę odegrali bracia Koriatowicze – Jerzy, Aleksander, Konstanty i Fiodor, synowie Koriata Giedyminowicza. To im przypisuje się zorganizowanie systemu obronnego regionu. W drugiej połowie XIV wieku wznieśli szereg zamków murowanych, które zastąpiły dawne grody drewniano-ziemne. Prowadzili również aktywną politykę gospodarczą, nadając przywileje lokacyjne miastom i sprowadzając osadników. Szczególnie istotne było osadnictwo ormiańskie.

Tarcza Rzeczypospolitej

W 1434 roku utworzone zostało województwo podolskie, a Podole zostało wcielone do Korony Królestwa Polskiego. Region stał się wówczas pierwszą linią obrony, chroniącą państwo przed najazdami tatarskimi i tureckimi. Wówczas wykształcił się tam specyficzny typ kultury szlacheckiej i militarnej. Magnackie rody – Potoccy, Sieniawscy, Zamoyscy i Lanckorońscy – budowały tam swoje fortuny i rezydencje, które jednocześnie były potężnymi twierdzami. Przykładem niech będzie rezydencja hetman Mikołaja Sieniawskiego w Międzybóżu. Rozbudowana w stylu gotyckiego renesansu, stała się wzorcem dla innych warowni.

Osmańskie Podole

W 1672 roku upadła twierdza w Kamieńcu Podolskim, czego konsekwencją była utrata całego Podola na rzecz Imperium Osmańskiego. Na mocy traktatu w Buczaczu, ziemie te stały się bezpośrednią prowincją Turcji – Ejaletem Kamienieckim.

Turcy przystąpili do reorganizacji administracyjnej i religijnej. Kościoły zamieniono na meczety (słynne zaminaretowanie katedry w Kamieńcu), a fortyfikacje modernizowano według szkoły tureckiej. Mimo że panowanie osmańskie trwało zaledwie 27 lat, pozostawiło trwałe ślady na tych ziemiach.

Konfederacja barska

W 1699 roku, na mocy pokoju w Karłowicach, Polska odzyskała Podole. Rozpoczął się wówczas okres „sarmackiego baroku”, fundacji nowych kościołów i pałaców. Spokój nie trwał jednak długo.

W 1768 roku w mieście Bar zawiązano zbrojny związek szlachty polskiej przeciwko kurateli rosyjskiej i królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu. Bar stał się symbolicznym centrum oporu. Obrona miasta przed wojskami rosyjskimi (czerwiec 1768) i późniejszy upadek Konfederacji były preludium do I rozbioru Polski. W tym samym czasie Podole stało się areną innego, duchowego przewrotu – narodzin chasydyzmu, ruchu, który zrewolucjonizował judaizm w Europie Wschodniej.

Podole pod zaborami i w XX wieku

Po II rozbiorze Polski, Podole znalazło się w granicach Rosji. Wiek XIX to czas rozwoju rolnictwa, ale także represji po powstaniach. Po I wojnie światowej i wojnie polsko-bolszewickiej, region został podzielony. Zachodnie skrawki (Zaleszczyki, Borszczów) znalazły się w II RP, stając się modnym regionem turystycznym. Wschodnia, większa część, weszła w skład ZSRR, doświadczając kolektywizacji, Wielkiego Głodu i stalinowskiego terroru.

II wojna światowa przyniosła zagładę Żydów podolskich. Masowe egzekucje (jak likwidacja getta w Barze w 1942 roku, gdzie zamordowano ok. 2500–5000 osób ) na zawsze zmieniły demografię regionu. Po 1945 roku wysiedlona została większość Polaków, a region uległ ostatecznej sowietyzacji, by w 1991 roku stać się częścią niepodległej Ukrainy.

Dziedzictwo Podola

Długa historia Podola jest widoczna w wielkich twierdzach i wspaniałych rezydencjach, które przez stulecia definiowały charakter regionu.

Kamieniec Podolski

Kamieniec Podolski to perła w koronie Podola. Układ urbanistyczny miasta jest unikatowy na skalę światową. Stare Miasto leży na skalistym meandrze, który opływa rzeka Smotrycz w głębokim kanionie. Najważniejsze obiekty:

• Stary Zamek – strzegł Mostu Tureckiego, jedynego wjazdu na Stare Miasto. Jego baszty (Papieska, Różanka, Kołpak, Tęczyńska) to podręcznikowy przykład ewolucji fortyfikacji, od średniowiecza do XVII wieku;
• katedra świętych Apostołów Piotra i Pawła – świątynia, przed którą stoi minaret z figurą Matki Boskiej na szczycie – pamiątka po czasach tureckich, kiedy kościół pełnił funkcję głównego meczetu ejaletu;
• dzielnica ormiańska – znajdująca się w południowo-wschodniej części miasta, niegdyś była tętniącym życiem centrum handlu z własnym ratuszem i sądownictwem.

Międzybóż

W Międzybóżu znajduje się druga pod względem wielkości forteca Podola. Zamek rozbudowany w XVI wieku przez Mikołaja Sieniawskiego reprezentuje styl renesansowy. Jego mury mierzą 130 metrów długości. Charakterystycznym elementem jest pałac z attyką i ozdobnymi wazami na dachu, które niegdyś pełniły funkcję lamp oliwnych, iluminujących rezydencję podczas uroczystości.

Należy wspomnieć, że miasto stanowi centrum chasydyzmu. To właśnie tam żył i nauczał Baal Szem Tow, twórca tego mistycznego nurtu w judaizmie. Jego grób na starym cmentarzu żydowskim jest do dziś celem pielgrzymek.

Bar

Miasto założyła królowa Bona Sforza (w 1540 roku). Nazwała je na pamiątkę swojego rodzinnego księstwa-miasta Bari.

Znajdujący się w parku miejskim, nad rzeką Rów zamek ma kluczowe znaczenie dla polskiej pamięci historycznej jako kolebka konfederacji barskiej. W Barze znajduje się też kościół św. Anny, jeden z najważniejszych ośrodków katolicyzmu na wschodnim Podolu. Do dziś znajdują się tam ślady żydowskie w postaci miejsc pamięci ofiar Holokaustu i zagłady getta.

Utracony raj

Podole to nie tylko surowa architektura militarna i obiekty sakralne. To także malownicze zakątki, które w XX wieku cieszyły się ogromną popularnością.

Zaleszczyki, zlokalizowane w głębokim zakolu Dniestru, otoczone wysokimi brzegami, cechowały się mikroklimatem zbliżonym do śródziemnomorskiego. Latem panowały tam wysokie i stabilne temperatury sięgające 25–30, a w słońcu – nawet 50 stopni Celsjusza. W latach 30. XX wieku Zaleszczyki były modnym kurortem.

Podolska Atlantyda

Bakota to miejsce, którego nie ma już na mapie administracyjnej, a które przyciąga tysiące turystów. Historycznie, w czasach Rusi, była to stolica Ponizia. W 1981 roku, w związku z budową Dniestrzańskiej Elektrowni Wodnej, dolina została zalana wodami sztucznego zbiornika. Pod wodą znalazła się wieś Bakota i kilkadziesiąt innych osad.

Dziś Bakota to przede wszystkim zapierający dech widok na szerokie rozlewisko Dniestru i Skalny Monastyr. Wykuty w wapiennych skałach Białej Góry zespół cel mnichów i nisz ołtarzowych pochodzi z XII–XIV wieku.

Źródło: National Geographic Polska

Nasz autor

Artur Białek

Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.