To tutaj artyści uciekli z drogiego centrum miasta. Powstała dzielnica wolności i eksperymentu

Spis treści:

1. Granice Montparnasse
2. Gdzie ta góra?
3. Historia Montparnasse
4. Atrakcje Montparnasse

Montparnasse, dzielnica zrodzona z gruzowiska, stała się centrum paryskiej sztuki, by później upaść pod ciężarem betonu i komercji. Klimat belle epoque zachował się tam jednak do dziś, mimo że na przestrzeni lat dzielnica przeszła radykalną transformację, która zresztą trwa do dziś.

Granice Montparnasse

„Quartier du Montparnasse” znajduje się na lewym brzegu, w części Paryża, która od wieków jest siedzibą artystów i intelektualistów. Jako mniejsza, 53. jednostka administracyjna francuskiej stolicy, wchodzi w skład 14. dzielnicy. Rozpoczyna się od Ogrodu Luksemburskiego i rozciąga aż do administracyjnych granic miasta.

Należy podkreślić, że w świadomości kulturowej, granice Montparnasse są znacznie szersze i de facto dotykają trzech dzielnic – 14., 15. i 6. – obejmując kluczowe skrzyżowania Bulwaru Montparnasse z Rue de Rennes.

Gdzie ta góra?

Nazwa „Montparnasse”, czyli „góra Parnas”, wprowadza pewien dysonans poznawczy. Na miejscu próżno bowiem szukać tytułowej góry. W przeciwieństwie do Montmartre, który dumnie wznosi się nad miastem, Montparnasse jest terenem w przeważającej mierze płaskim. Skąd zatem wzięła się ta nazwa?

Termin „Montparnasse” pojawił się w XVII wieku jako wyraz ironii. Studenci z pobliskiej Dzielnicy Łacińskiej, uciekając od rygoru Sorbony, przychodzili tam, by recytować poezję i raczyć się winem. W tamtym czasie znajdowało się tam sztuczne wzgórze, utworzone z gruzu i odpadów wydobywanych z podziemnych kamieniołomów wapienia – tego samego, z którego zbudowano Notre-Dame i Luwr. To na tej stercie śmieci młodzi poeci ogłosili powstanie nowej siedziby muz, nawiązując do mitycznego greckiego Parnasu.

W XVIII wieku, podczas wielkich prac urbanistycznych związanych z wytyczaniem Boulevard du Montparnasse, wzgórze zostało zniwelowane. Fizyczna góra zniknęła, ale nazwa – będąca świadectwem potęgi słowa i ironii – przetrwała, stając się fundamentem tożsamości dzielnicy.

Historia Montparnasse

Zanim Montparnasse stał się salonem Paryża, było jego zapleczem rozrywkowym. Kluczowym momentem w rozwoju dzielnicy była budowa muru celnego pod koniec XVIII wieku. Montparnasse znalazł się tuż za nim, co miało fundamentalne konsekwencje ekonomiczne. Towary sprzedawane poza granicami miasta nie były obciążone podatkiem octroi. Oznaczało to, że wino na Montparnasse było znacznie tańsze niż w centrum Paryża.

Ten prosty mechanizm fiskalny doprowadził do eksplozji życia rozrywkowego. Powstały tam niezliczone lokale z muzyką i trunkami i kabarety. Rue de la Gaîté (ul. Radości) zyskała swoją nazwę właśnie w tym okresie, stając się mekką dla robotników i studentów, szukających taniej zabawy. To dziedzictwo hedonizmu i biesiadowania stało się fundamentem, na którym wiek później wyrosła kultura kawiarniana.

Wielka migracja artystów

Początek XX wieku przyniósł ogromną zmianę kulturalną. Dzielnica Montmartre, dotychczasowa stolica bohemy, stała się ofiarą własnej legendy. Rosnące czynsze i napływ turystów wypychały artystów poszukujących spokoju i tanich pracowni. Alternatywą stała się dzielnica Montparnasse.

Migracja ta nie była natychmiastowa, ale nieuchronna. Picasso, Modigliani, Soutine, Chagall – wszyscy oni przenieśli się na lewy brzeg, zasiedlając tanie, często pozbawione wygód pracownie. W przeciwieństwie do malowniczego, wiejskiego Montmartre’u, Montparnasse było miejscem bardziej miejskim, intelektualnym i kosmopolitycznym.

Szalone lata 20.

Okres międzywojenny to apogeum świetności Montparnasse. Dzielnica stała się „pępkiem świata”, jak określił to Henry Miller. Powstała tam luźna, wielonarodowa społeczność artystów, którzy na Montparnasse znaleźli schronienie przed politycznymi i społecznymi restrykcjami swoich ojczyzn.

To tam narodziła się nowoczesność. W tamtejszych kawiarniach dyskutowano o kubizmie, surrealizmie i dadaizmie. Ale Montparnasse to nie tylko malarstwo. To także literatura. Tzw. stracone pokolenie amerykańskich pisarzy – Hemingway, Fitzgerald, Gertrude Stein – uczyniło z tej dzielnicy swoją bazę operacyjną.

Ostoje artystów

Fenomen Montparnasse nie istniałby bez tamtejszych kawiarni. W latach 20. nie były to tylko miejsca, gdzie pito aromatyczny napój. Kawiarnie pełniły funkcję biur, salonów, giełd pracy dla modeli, a zimą – jedynego ogrzewanego miejsca, dostępnego dla ubogich artystów. Właściciele, jak choćby Victor Libion z La Rotonde, słynęli z tego, że przymykali oko na malarzy siedzących godzinami nad jedną filiżanką, a nawet pozwalali im płacić rysunkami (które po latach stały się warte fortunę).

Blizna Paryża

Lata 60. i 70. przyniosły kres artystycznej utopii. W ramach modernizacji miasta podjęto decyzję o wyburzeniu starego dworca Montparnasse i budowie nowoczesnego centrum biurowego. Powstała wówczas wieża Montparnasse – czarny, 59-piętrowy wieżowiec o wysokości 210 metrów. Jej budowa (trwająca od 1969 do 1973 roku) wywołała ogromny wstrząs wśród paryżan. Budynek stał się symbolem aroganckiego modernizmu, niszczącego historyczną panoramę.

Atrakcje Montparnasse

Dzielnica Montparnasse nie jest najoczywistszym punktem na turystycznej mapie Paryża. Warto jednak odwiedzić to miejsce, bo mimo zachodzących tam zmian, duch bohemy wciąż jeszcze unosi się na tamtejszych uliczkach i w kawiarniach.

Cztery świątynie kawy

Turyści wciąż mogą odwiedzić tzw. wielką czwórkę na Boulevard du Montparnasse, gdzie wielcy artyści niemal każdego dnia spędzali długie godziny:

• Le Dôme – kawiarnia mieszcząca się pod numerem 108 została otwarta w 1898 roku i jest najstarsza z czterech wspaniałych lokali. W latach 20. była to nieoficjalna „siedziba” anglojęzycznych literatów. Potem Le Dôme ewoluował w stronę ekskluzywnej restauracji;
• La Rotonde – kawiarnia pod numerem 105 to ulubione miejsce Picassa, który miał pracownię tuż za rogiem. Wystrój zdominowany przez czerwony aksamit i złocenia tworzy atmosferę teatralnego przepychu. To tam Modigliani szkicował portrety gości w zamian za drinki;
• Le Select – lokal pod numerem 99 uchodzi za najbardziej autentyczny z całej czwórki. Hemingway nazywał ją „duszą Montparnasse”. Była to pierwsza kawiarnia otwarta 24 godziny na dobę, co przyciągało nocnych marków. Wnętrze zmieniło się najmniej od lat 20. Wciąż jest ciemne, intymne, przesiąknięte historią;
• La Coupole – lokal pod numerem 102 jest największy i najbardziej spektakularny. Kawiarnia została otwarta w 1927 roku, jako wielka brasserie w stylu art deco. Jej ogromna sala, wsparta na 32 kolumnach (pomalowanych przez artystów takich jak Léger i Delaunay), mogła pomieścić setki gości. To tutaj Josephine Baker przychodziła ze swoim gepardem, a Salvador Dalí robił swoje surrealistyczne happeningi.

Wieża Montparnasse

Mimo kontrowersji estetycznych, wieża Montparnasse jest popularną atrakcją turystyczną. Trudno dziwić się popularności tego obiektu. Taras widokowy na 56. piętrze i dach powyżej 59. piętra oferują niesamowitą panoramę. To najlepszy punkt do fotografowania wieży Eiffla. „Żelazna Dama” prezentuje się stamtąd w całej okazałości na tle Pola Marsowego.

Imperium śmierci

Pod Montparnasse przebiega jeden z najbardziej kluczowych punktów całej sieci paryskich katakumb. Mowa o Grand Réseau Sud, czyli Wielkiej Sieci Południowej, która jest największym i najbardziej znanym systemem korytarzy w całym mieście. Oficjalne wejście do Muzeum Katakumb znajduje się przy Place Denfert-Rochereau, czyli zaledwie kilkanaście minut spacerem od dworca i wieży Montparnasse.

Ciekawym miejscem jest także cmentarz Montparnasse, druga co do wielkości nekropolia Paryża. W przeciwieństwie do gotyckiego Pere-Lachaise, Montparnasse jest bardziej intymny. To spokojna przestrzeń, pełna rzeźb i historii. Spoczęło tam wiele znanych osób, w tym:

• Serge Gainsbourg – grób francuskiego kompozytora należy do najbardziej obleganych. Fani zostawiają tam bilety metra (w nawiązaniu do piosenki „Le Poinçonneur des Lilas”), papierosy, a także – co niezwykłe – główki kapusty. Jest to hołd dla jego albumu „L’Homme à la tête de chou” („Człowiek z głową kapusty”);
• Jean-Paul Sartre i Simone de Beauvoir – spoczywają razem, tuż przy wejściu. Ich nagrobek pokryty jest śladami pocałunków pozostawianych przez wielbicieli ich filozofii i miłości;
• Charles Baudelaire – spoczął w grobie znienawidzonego ojczyma, generała Aupicka, co jest ostateczną ironią jego losu. Obok znajduje się jednak osobny cenotaf poświęcony samemu poecie;
• Marguerite Duras – grób pisarki wyróżnia się doniczkami, w których zamiast kwiatów „zasadzone” są dziesiątki długopisów i ołówków.

Muzea

Montparnasse, jako dawne centrum rzeźby, oferuje wybitne muzea monograficzne:

• Musée Bourdelle – zlokalizowane w zachowanej pracowni Antoine’a Bourdelle’a. Jest to niezwykłe miejsce, gdzie monumentalne rzeźby z brązu stoją w cichych, ukrytych ogrodach;
• Musée de la Libération de Paris – znajduje się bezpośrednio nad stacją Denfert-Rochereau. To nowoczesne muzeum przedstawia historię wyzwolenia Paryża w 1944 roku, a jego największą atrakcją jest możliwość zejścia do autentycznego podziemnego bunkra dowodzenia pułkownika Rol-Tanguy, który znajduje się 20 metrów pod ziemią.

Źródło: National Geographic Traveler

Nasz autor

Artur Białek

Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.