Jamajka to więcej niż reggae. Tu czas płynie inaczej

Spis treści:

1. Tallawah i mrok legendy
2. W drodze do stolicy luzu
3. Duchy przodków i sztuka radosnej bezczynności
4. Pośród zielonych wzgórz
5. W domu Boba Marleya
6. Wszystko w swoim czasie
7. Jamajka – informacje praktyczne

Zanurzam dłoń w czarnej jak atrament wodzie i nagle dzieje się coś niezwykłego. Wokół moich palców wybuchają tysiące błękitnych iskier, jakby ktoś rozbił pod powierzchnią neonową lampę. Chwilę później decyduję się na skok do wody. Gdy moje ciało uderza o taflę Świetlistej Laguny, staję się fluorescencyjną smugą. Każdy ruch ramienia, każde gwałtowniejsze poruszenie nogą wywołuje pod wodą kaskadę błękitnego światła, która obrysowuje moją sylwetkę, czyniąc ją widoczną w totalnej ciemności.

Laguna w okolicach Falmouth to jedno z zaledwie kilku takich miejsc na świecie, gdzie zjawisko bioluminescencji jest tak intensywne. Ta magia to czysta biologia, fenomen przyrodniczy oparty na mikroorganizmach z grupy bruzdnic. Reagują one światłem na każdy ruch wody – to ich mechanizm obronny, który w punkcie styku słodkich nurtów rzeki Martha Brae z zasolonymi wodami Morza Karaibskiego znajduje idealne warunki do życia. Kąpiąc się tutaj nocą, czuję, że Jamajka od pierwszej chwili chce mi powiedzieć coś ważnego: to, co najcenniejsze, objawia się tu w najmniej oczekiwanych momentach.

Wychodzę z wody i kwadrans później siedzę już przy stoliku w Falmouth Mystic. Ta restauracja usytuowana na samym brzegu laguny pozwala chłonąć ten widok przy kolacji, ale jej prawdziwa magia tkwi w tym, co podpowiada wyobraźnia. Patrząc na ciemne wody portu, łatwo się przenieść do XVIII w., kiedy Falmouth było jednym z najważniejszych portów handlowych Nowego Świata, potężnym ośrodkiem eksportu cukru i rumu. Miasto projektowano z takim rozmachem, że miało bieżącą wodę w kranach wcześniej niż Nowy Jork czy Filadelfia. Dzisiejsze Falmouth to najlepiej zachowany zespół architektury georgiańskiej na Karaibach. Domy typu gingerbread z koronkowymi zdobieniami pamiętają czasy, gdy portowe nabrzeża pękały w szwach od towarów i marzeń o fortunie.

Tallawah i mrok legendy

Następnego dnia, gdy kurz czerwonej drogi osiada, staję przed Rose Hall Great House, eleganckim domem plantatorów z 1770 r. Budowla z jej symetryczną fasadą i kamiennymi schodami miała być manifestacją potęgi brytyjskiego imperium cukrowego, wzniesioną przez Johna Palmera, jednego z najbogatszych właścicieli ziemskich na wyspie. To on uczynił Rose Hall sercem lokalnej elity, nie podejrzewając, że jego nazwisko przejdzie do historii nie dzięki bogactwu, lecz za sprawą kobiety, którą poślubił jego dziedzic i prabratanek – John Rose Palmer.

Po posiadłości oprowadza mnie przewodniczka Latoya, pokazując m.in. jadalnię z ogromnym stołem, przy którym toczyło się życie towarzyskie, i sypialnie na piętrze wyłożone jedwabnymi tapetami z motywami roślinnymi. A przy okazji wprowadza mnie w najważniejsze pojęcie wyspy: tallawah. W dialekcie patois oznacza kogoś, kto jest mały, ale niezłomny. – Tallawah to siła, która pozwoliła przetrwać tym, którzy budowali tę posiadłość i pracowali ponad siły na okolicznych plantacjach – dodaje. Pojęcie nabiera szczególnego znaczenia w zderzeniu z mrocznym cieniem Annie Palmer znanej jako Biała Wiedźma, o której na wyspie krążą niezwykłe opowieści. I choć są jedynie fikcją literacką, urosły do rangi lokalnego mitu. – Annie nie była stąd. Przybyła z Haiti, a tam granica między światem żywych i umarłych jest bardzo cienka – zauważa Latoya, gdy wchodzimy do sypialni na piętrze, i opowiada mi o tym, jak Annie została wychowana przez nianię, która wprowadziła ją w arkana voodoo.

To właśnie ta mroczna wiedza według legendy miała dać jej władzę nad Rose Hall i stać się narzędziem okrucieństwa. Latoya opisuje tragiczne losy trzech mężów Annie. – Pierwszy miał zginąć od trucizny dodanej do porannej kawy – szepcze Latoya. – Kolejny plantator miał zostać zadźgany nożem, zaś trzeci, gdy próbował sprzeciwić się jej woli, podobnie jak pierwszy został otruty. Każdy zgon powiększał majątek Annie, czyniąc ją najbardziej znienawidzoną kobietą na Jamajce – opowiada. Dodaje, że za sprawą powieści „The White Witch of Rosehall” z 1929 r., wielu wciąż wierzy, że tak było, mimo że historyczna Rosa Palmer nie zapisała się w historii jako seryjna morderczyni.

W drodze do stolicy luzu

Opuszczam duszne mury Rose Hall i kieruję się na kraniec wyspy, ku miejscu, które świat zna jako „stolicę luzu”. Moją bazą w Negril staje się butikowy hotel przy słynnej Seven Mile Beach, plaży, na której drobny biały piasek jest miękki jak mąka, a turkusowa woda leniwie obmywa brzeg. Nazwa Negrillo, nadana przez Hiszpanów pod koniec XV w., odnosiła się do czarnych klifów na południu i do tysięcy czarnych węgorzy zamieszkujących wybrzeże. W tych okolicach rozegrał się finał historii słynnych kobiet piratów, Anne Bonny i Mary Read, których schwytanie położyło kres złotej erze piractwa na Karaibach.

Wieczorem wpadam do Miss Lily’s. To bar, który oddaje hołd jamajskiej kulturze soundsystemów i złotej erze reggae – wnętrze jest bardzo kolorowe, a ściany wyłożone winylami budują atmosferę starego studia. Tutaj mierzę się z kulinarną legendą wyspy – jerk chicken. Choć jego rodowód wywodzi się z dymiących beczek i opalanych pimentowym drewnem grilli, tu zyskuje artystyczny sznyt. Mięso marynowane w paście z ostrych papryczek, podawane jest z kukurydzą posypaną wiórkami kokosa. Próbuję też oxtail stew – duszone godzinami ogony wołowe są tak miękkie, że rozpadają się pod dotykiem widelca, uwalniając głęboki, korzenny aromat. Ucztuję na plaży przy kojącym głosie Boba Marleya płynącym z głośników, wpadając w stan absolutnego błogostanu.

Jednak wystarczy krótka podróż w stronę West Endu, by wyspa zmieniła charakter na dramatyczny. Mijam Bloody Bay, której nazwa przypomina czasy, gdy rybacy oprawiali tutaj wieloryby, barwiąc wodę na głęboką czerwień. Docieram do poszarpanych klifów z legendarną Rick’s Café, miejscem przyciągającym od 1974 r. poszukiwaczy adrenaliny. Moją uwagę przykuwa 20-letni Brandon, skoczek, stojący na krawędzi klifu ponad falami. Młody mężczyzna zamiera w bezruchu – musi wyczuć moment, w którym fala wpłynie do zatoczki i podniesie poziom wody, gwarantując bezpieczne lądowanie między skałami. – Skaczemy, by poczuć, że żyjemy naprawdę, że nic nas nie ogranicza – mówi mi ze spokojem, po czym wybija się w powietrze, kreśląc na tle nieba idealny łuk, zanim zniknie w wodzie.

Duchy przodków i sztuka radosnej bezczynności

Zostawiam Negril i ruszam wzdłuż wybrzeża na południe. Robię przystanek w Bluefields, jednej z najstarszych osad. Powietrze pachnie mokrą paprocią i dzikim korzennikiem lekarskim. – Nie podchodź zbyt blisko – ostrzega mnie Kiwayne, gdy zatrzymujemy się przed gigantycznym silk cotton tree. Dla niego to nie jest jedynie wielkie drzewo, lecz duppy tree – święta siedziba duchów przodków ludów Akan i Ibo. Te drzewa są tak głęboko zakorzenione w psychice Jamajczyków, że inżynierowie wolą wygiąć nową drogę w łuk, niż ściąć okaz i narazić się na gniew bytów, które w nim mieszkają.

Docieram do Treasure Beach, gdzie wyspa staje się niemal sawannowa. Rdzawe, wypalone słońcem bezdroża ustępują miejsca skalistym zatokom. Powietrze jest lżejsze, a rytm dnia wyznaczają świt i powroty rybackich łodzi. Wypływam w rejs z kapitanem Dennisem ku Floyd’s Pelican Bar. Podróż łodzią wzdłuż surowej linii brzegowej to spektakl. Na horyzoncie wyrasta zbita z desek chata na palach, usytuowana na mieliźnie ponad kilometr od brzegu. Po wejściu na trzeszczące pomosty czas zwalnia do zera. W Pelican Bar są tylko wbite w dno pale, wyryte w drewnie imiona i flagi z całego świata. To idealne miejsce na lyme, jamajską sztukę radosnej bezczynności.

Pośród zielonych wzgórz

Oddalam się od wybrzeża, wjeżdżając w dolinę Nassau. Droga prowadzi do Appleton Estate – najstarszej, nieprzerwanie działającej destylarni na wyspie z 1749 r. Zapach melasy czuć już na parkingu. Zanim wejdziemy do hal, przewodnik Peter podaje mi szklankę świeżego, trawiastego soku z trzciny cukrowej. Chwilę później zanurzam palec w gęstej, czarnej melasie – bazie wszystkiego, co tu powstaje. W halach fermentacyjnych powietrze jest gorące, a przy dębowych beczkach pachnie drewnem i wanilią.

– Na Jamajce czas płynie inaczej. Przez klimat rum dojrzewa trzy razy szybciej niż w Szkocji. To „tropikalne starzenie” – tłumaczy Peter. – Tracimy alkohol parujący przez pory drewna. Mówimy, że to „dola dla aniołów”. To u nas powstał jeden z najdroższych rumów na 50-lecie niepodległości – Appleton Estate 50 Year Old. Każda z 800 butelek kosztowała fortunę.

W domu Boba Marleya

W Kingston miasto przesiąknięte jest obecnością Marleya. Wybieram jego dawny azyl: jasną, kolonialną willę przy 56 Hope Road. Bob spędził tu ostatnie lata życia (1973–1981). Na progu wita mnie przewodnik Malik. Mijamy ściany ze złotymi płytami, zaglądam do prostej sypialni artysty i małego studia nagraniowego Tuff Gong. W pomieszczeniu zdominowanym przez barwy rastafari Malik tłumaczy muzykę artysty. – Bob nie był po prostu gwiazdą estrady. On był prorokiem, który nadał melodię naszej narodowej traumie. Śpiewał o jedności, która była bronią przeciwko wiekom podziałów. A kiedy śpiewał o ucieczce z Babilonu, miał na myśli zachodni materializm niszczący ludzkiego ducha. Marley uczył nas, że drogą wyjścia jest powrót do korzeni. Wierzył, że musimy sami uwolnić swoje umysły, bo nikt inny tego za nas nie zrobi.

Wizytę kończę w pokoju Rity Marley. To ona była opoką Boba i chroniła jego dziedzictwo po śmierci. U jej boku lekcja o własnej godności wybrzmiewa najmocniej.

Wszystko w swoim czasie

Wracam na północne wybrzeże, na rzekę Martha Brae, szukając ciszy. Spływ tratwami to tradycja zapoczątkowana w latach 50. przez Errola Flynna. Wsiadam na dziewięciometrową konstrukcję z grubych pni bambusa, którą steruje kapitan Spence. Rzeka wije się leniwie przez nadrzeczny las. Mijamy namorzyny i mimozy wstydliwe, które po dotknięciu palcem składają drobne liście.

Kapitan opowiada o indiańskiej czarownicy Taino, która zmieniła bieg rzeki, by ukryć złoto przed Hiszpanami. Choć kopalni nigdy nie znaleziono, płynąc przez szmaragdowy spokój, czuję, że to on jest jamajskim złotem. Gdy pytam kapitana, czy zdążymy przed deszczem, rzuca z uśmiechem: – Everything soon come. Słowa wywodzą się z rastafariańskiego przekonania o naturalnym porządku świata. Jamajczycy wierzą, że życie ma własny rytm, którego nie da się pogonić. Wszystko nadejdzie w swoim czasie.

Jamajka – informacje praktyczne

Kiedy

Najlepszy czas na podróż to pora sucha, trwająca od połowy grudnia do połowy kwietnia. Temperatury oscylują wtedy w granicach 27–30°C, a woda w Morzu Karaibskim ma stałe 27°C. Od maja do listopada trwa pora deszczowa (ulewy są krótkie, ale niezwykle intensywne). Od czerwca do końca listopada oficjalnie trwa karaibska pora huraganowa (szczyt przypada na sierpień–październik), co może krzyżować plany podróży.

Dojazd

Z Warszawy leciałem z przesiadką najpierw LOT-em do Frankfurtu, a potem linią Condor do Montego Bay. Alternatywą są loty przez Londyn. Czas podróży wynosi od 14 do 18 godz. Bilet w dwie strony na Jamajkę kosztuje od 3,5 tys. zł do nawet 6 tys. zł.

Wiza i waluta

• Wiza nie jest wymagana, jeśli pobyt nie przekracza 30 dni. Wszyscy podróżni muszą wypełnić formularz deklaracji pasażera online C5 na stronie enterjamaica.com na 48 godz. przed przyjazdem.
• Walutą jest dolar jamajski (JMD), ale wszędzie honoruje się dolary amerykańskie. Noś przy sobie drobne w dolarach (1, 5, 10 dol.) do płacenia na straganach, a także dla napiwków, które są tutaj powszechne, a wręcz oczekiwane za każdą usługę.

Transport

• Najlepszym sposobem na przemieszczanie się między głównymi miastami wyspy są autokary Knutsford Express. Mają stałe rozkłady jazdy, darmowe wi-fi i łączą m.in. Kingston, Montego Bay, Negril czy Falmouth.
• Jeśli szukasz sprawdzonego auta z kierowcą, wybieraj wyłącznie certyfikowanych kierowców zrzeszonych w JUTA (Jamaica Union of Travellers Association). To oficjalni operatorzy autoryzowani przez Jamajską Izbę Turystyki.
• Na krótszych, miejskich dystansach świetnie sprawdzają się Route Taxis – dzielone taksówki.
• Ceny: bilet na autokar Knutsford Express (np. Montego Bay–Kingston): 25–35 dol. (rozkłady jazdy i rezerwacja biletów online: com). Wynajęcie licencjonowanego kierowcy JUTA na cały dzień: od 120–180 dol.; jutatoursltd.com.

Nocleg

• Polkerris Bed & Breakfast, Montego Bay: kameralny pensjonat położony na wzgórzu z widokiem na zatokę Montego i port. Ceny pokoi od 140 dol. za noc; com.
• White Sands, Negril: rodzinny hotel przy plaży Seven Mile Beach. Cena: 130–170 dol. za noc; com.
• Katamah Beachfront Guesthouse, Treasure Beach: drewniane domki i pokoje tuż przy plaży. Cena: 110–160 dol. za noc; com.

Jedzenie

Ackee and saltfish to narodowe śniadanie Jamajki bazujące na trującym przed dojrzewaniem owocu ackee, który po naturalnym pęknięciu na słońcu i ugotowaniu do złudzenia przypomina jajecznicę. Podaje się go z kawałkami słonego dorsza, cebulą i pomidorami.

Nasz autor

Michał Cessanis

Od 14 lat redaktor prowadzący i sekretarz redakcji National Geographic Traveler oraz autor podróżniczej serii „Do zobaczenia” w Dzień Dobry TVN i TVN Style. Dziennikarz, który od lat życie spędza w drodze, łącząc pasję do eksploracji z rzetelnym warsztatem reportażysty. W swoich tekstach szczególną wagę przywiązuje do detali, historii spotykanych ludzi oraz ochrony dzikiej natury. Autor książek: „Opowieści z pięciu stron świata” i „Made in China”. Jako ambasador plebiscytu „Cuda Polski National Geographic Traveler” z równą pasją odkrywa nieznane zakątki kraju, co najdalsze krańce globu. Ma w genach ciekawość świata i otwartość na inne kultury. Nie straszne są mu ekstremalne warunki czy bariery językowe – dla niego to nie przeszkody, lecz paliwo do działania i tworzenia angażujących opowieści.