Ma wąski dziób uzbrojony w ząbki. To jeden z najlepiej przystosowanych ptaków do łowienia ryb

Spis treści

1. Występowanie i migracje
2. Biologia lęgowa tracza nurogęsi
3. Wygląd i cechy charakterystyczne
4. Dieta i sposoby zdobywania pokarmu
5. Zagrożenia dla gatunku
6. Działania ochronne

Nurogęś to mistrzyni nurkowania – potrafi zanurzać się głęboko i szybko, nawet do 4 metrów i zniknąć pod wodą przez 2 minuty. Choć jest rybożercą – w jej diecie występują także płazy, drobne ssaki i ptaki. Potrafi świetnie polować i jest bardzo wytrwała, lecz jej populacje wciąż są nieliczne i wrażliwe na zmiany środowiska. Zanieczyszczenia, degradacja jezior i obecność drapieżników sprawiają, że każda ochrona siedlisk jest na wagę złota. Jej przyszłość w Polsce i na świecie wciąż pozostaje kwestią otwartą.

Występowanie i migracje

Tracz nurogęś (Mergus merganser) jest ptakiem wodnym występującym w Europie, Azji oraz Ameryce Północnej. W Polsce jest największym przedstawicielem traczy – większym od tracza szlachara (Mergus serrator) oraz gągoła (Bucephala clangula). Najczęściej spotykany jest nad jeziorami, rzekami oraz innymi większymi zbiornikami wodnymi.

Północne populacje tego gatunku są wędrowne. W okresie zimowym część ptaków lęgowych z północnej Europy zimuje na terenie Polski. Największe zimowe koncentracje nurogęsi, liczące nawet do 50 tysięcy osobników, obserwowane są m.in. na Zalewie Szczecińskim, w Zatoce Puckiej oraz na jeziorze Dąbie w Dolinie Dolnej Odry. Wielkość populacji krajowej szacuje się na ok. 1500–2500 par lęgowych, dlatego gatunek ten uznawany jest za nielicznie lęgowy. W obrębie tych skupisk ptaki żerują stadnie, wspólnie polując na ławice ryb.

Populacje występujące w strefie klimatu umiarkowanego są zazwyczaj osiadłe lub przemieszczają się jedynie na krótkie dystanse. Migracja na zimowiska odbywa się od października do grudnia, a masowe odloty są związane z zamarzaniem terenów lęgowych oraz pierzeniowych, czyli okresu polęgowego związanego z wymianą piór.

Zimą nurogęś przebywa na dużych, niezamarzniętych jeziorach, rzekach, lagunach, wodach słonawych oraz na obszarach bagiennych, zwykle unikając wód silnie zasolonych. Na tereny lęgowe powraca wczesną wiosną – od marca do maja.

Biologia lęgowa tracza nurogęsi

Tracz nurogęś gniazduje nad jeziorami i wolno płynącymi rzekami w lasach. Potrzebuje dość głębokich, przejrzystych i pełnych ryb wód oraz starych dziuplastych drzew, takich jak wierzby, w których zakłada gniazda. Może również korzystać ze skrzynek lęgowych, nor, a nawet budynków lub nieczynnych latryn. W naturze dziuple powstają w zagłębieniach dojrzałych drzew liściastych, często wykutych przez dzięcioły czarne (i inne duże dzięcioły). Otwory wejściowe mogą znajdować się nawet ponad 15 m nad ziemią, a dziuple – do 1 km od wody.

Przed rozpoczęciem lęgów odbywa się okres godowy, podczas którego ptaki dobierają się w pary. Jak podkreśla Jan Sokołowski, wybitny polski ornitolog XX w., w czasie toków, czyli zachowań lęgowych polegających na zalotach, tracze zachowują się bardzo żywo. Z najeżonym czubem na głowie pływają dookoła, co pewien czas zanurzają dziób w wodzie, jakby piły, a następnie energicznie podrzucają głowę wysoko w górę.

Choć pierwotnie nurogęś była związana z jeziorami otoczonymi starodrzewem, szczególnie na zalesionych wyspach, dziś coraz częściej zasiedla doliny rzeczne, także w miastach. Samica składa zwykle od 7 do 12 jaj i rozpoczyna wysiadywanie dopiero po zniesieniu ostatniego, dzięki czemu wszystkie pisklęta wykluwają się jednocześnie. Inkubacja trwa około 28–30 dni. Po zakończeniu składania jaj dziupla jest wyścielona puchem, piórami i innymi materiałami z wnętrza gniazda. Samiec nie uczestniczy w wychowywaniu młodych, ale podczas inkubacji można go obserwować w pobliżu gniazda.

Kilka godzin po wykluciu pisklęta wyskakują z dziupli i są prowadzone przez samicę nad najbliższy zbiornik wodny, czasem oddalony nawet o 1 km od gniazda. Nurogęsi, z uwagi na długi czas dorastania piskląt (osiągających lotność w wieku 60–70 dni), wyprowadzają w sezonie tylko jeden lęg. Może być on powtarzany, ale tylko jeśli do zniszczenia poprzedniego doszło na etapie wysiadywania. Ptaki osiągają dojrzałość płciową w wieku dwóch lat.

Wygląd i cechy charakterystyczne

Tracz nurogęś jest dużym i pięknie ubarwionym ptakiem. W zimie i na wiosnę samiec ma czarną głowę z zielonym połyskiem, a samica – rdzawobrązową głowę z czubem zwisającym z piór na potylicy oraz szary tułów. U samca przednia część grzbietu jest czarna, kark i pokrywy skrzydeł są białe, podobnie jak pierś i spód ciała, z dodatkiem delikatnego łososiowoczerwonego nalotu. Dziób samca jest ciemnoczerwony, a nogi pomarańczowe – znacznie intensywniej ubarwione niż u samicy.

Latem samiec jest podobny do samicy, ale wyróżnia go duża biała plama na skrzydle. Młode nurogęsi na początku życia przypominają samicę, różnią się jedynie słabiej zaznaczonym czubem na głowie, białym rysunkiem w okolicy dzioba oraz większym, przedłużonym białym podbródkiem.

Ciekawostką jest to, że nurogęsi trzymane dawniej w niewoli, mimo że miały dostęp do wody, nigdy nie wykształcały różowego nalotu na upierzeniu. Badania wykazały, że do wytworzenia czerwonego barwnika potrzebne są dwa czynniki: hormony męskich gruczołów oraz odpowiednie pożywienie.

Dieta i sposoby zdobywania pokarmu

Tracz nurogęś to głównie rybożerca – jego podstawową dietę stanowią drobne i średniej wielkości ryby, zwykle poniżej 10 cm długości. Jest świetnym nurkiem, potrafi zanurzać się pod wodą, poruszając skrzydłami niczym mały podwodny samolot. Czasem poluje wspólnie z innymi osobnikami, aby zgromadzić ryby w jednym miejscu.

Młode nurogęsi najpierw żywią się głównie owadami zbieranymi z powierzchni wody, a w miarę dorastania zaczynają same łowić małe rybki. W pierwszych dniach życia samica często przenosi pisklęta na swoim grzbiecie lub chowa je między piórami. Dzięki temu młode otrzymują ochronny tłuszcz z gruczołu kuprowego samicy, który u nich będzie działał dopiero później. Czasami samicy towarzyszy nawet kilkanaście piskląt, niektóre mogą pochodzić z przygarnięcia obcych – dzięki temu rośnie szansa przeżycia własnego potomstwa podczas ataku drapieżnika.

Pod wodą nurogęś porusza się głównie nogami, odpychając się nimi jednocześnie, podobnie jak kormoran (Phalacrocorax carbo). Poza rybami może też zjadać wodne bezkręgowce, takie jak mięczaki, skorupiaki i owady, a także płazy, drobne ssaki i ptaki. Dzięki precyzji i szybkości podczas nurkowania obserwowanie polowania nurogęsi przypomina oglądanie wytrenowanego sportowca w akcji.

Zagrożenia dla gatunku

Tracz nurogęś jest narażony na różne zagrożenia zarówno w środowisku naturalnym, jak i związane z działalnością człowieka. Ptaki bywają prześladowane przez wędkarzy i hodowców ryb, którzy uważają je za konkurentów i obwiniają o zmniejszanie zasobów ryb. Nurogęś czasami zostaje też przypadkowo złapana w sieci rybackie.

Gatunek ten cierpi również z powodu degradacji jezior, wynikającej z osuszania terenów, zanieczyszczenia ropą naftową czy zabudowy hydrotechnicznej, co prowadzi do utraty różnorodności siedlisk. Przekształcenia siedlisk obejmują także wycinkę starych dziuplastych drzew, zabudowę brzegów oraz wzrost presji turystycznej.

W miejskich warunkach zagrożeniem są m.in. koty domowe i ptaki krukowate, a dla piskląt niebezpieczne jest także pokonywanie ruchliwych dróg w drodze między gniazdem a wodą. Coraz większe znaczenie ma drapieżnictwo ze strony ssaków lądowych, takich jak norka amerykańska, kuna, lis czy jenot. Przykładem jest jezioro Jasień na obszarze Parku Krajobrazowego Dolina Słupi w Polsce, gdzie po powieszeniu ok. 200 budek lęgowych liczebność populacji nurogęsi wzrosła do około 50 par. Po pojawieniu się norki spadła do zaledwie 5–6 par, co pokazuje, jak istotna jest ochrona siedlisk i monitoring populacji.

Działania ochronne

Działania ochronne nurogęsi i ich siedlisk obejmują między innymi zakładanie skrzynek lęgowych, które zapewniają ptakom bezpieczne miejsca do gniazdowania, szczególnie gdy brak naturalnych dziupli. Ważne jest też chronienie i odbudowa naturalnych siedlisk wodnych oraz ograniczanie działań, które je niszczą, takich jak osuszanie terenów czy zanieczyszczenia chemiczne. Przepisy ograniczające wiercenia, transport ropy naftowej oraz ochrona brzegów wodnych pomagają zmniejszyć presję człowieka na te ptaki. Dodatkowo prowadzenie badań nad miejscami lęgowymi, zimowiskami i liczbą osobników pozwala lepiej planować ochronę i unikać konfliktów z rybakami i myśliwymi.

Źródła: datazone.birdlife.org, otop.org.pl, Sokołowski, (1972). Ptaki ziem polskich. PWN

Nasz autor

Aleksander Kusznir

Pasjonat ptaków, fotograf i edukator przyrodniczy. Dziennikarz współpracujący z National-Geographic.pl. Najczęściej z pasją opisuje naturę – zarówno naszą polską, jak i z odległych zakątków świata. Inspirują go podróże, nowe doświadczenia i pyszna kawa.