Gdy inne śpią, on poluje – rzadki ptak w Polsce o niezwykłych czerwonych oczach

Spis treści:

1. Nocny, ale nie ślepy. Etymologia nazwy
2. Taksonomia i historia ewolucyjna ślepowronów
3. Jak rozpoznać ślepowrona?
4. Miejsca lęgowe ślepowrona zwyczajnego
5. Od zalotów do wspólnego gniazda
6. Opieka nad młodymi
7. Co zjada ślepowron zwyczajny?
8. Przyszłość i ochrona gatunku

Ślepowron zwyczajny to ptak pełen sprzeczności – bliski krewny pelikanów, dawniej zaliczany do bocianowych. Ten nocny drapieżnik przywabia ryby wibrowaniem dzioba, a jego taniec godowy kończy się syczącym kłapnięciem. Dziś, jako gatunek chroniony i wrażliwy na zanieczyszczenia, jest cennym wskaźnikiem stanu środowiska. Dowiedz się, dlaczego nocą wyrusza do Afryki i jakie niebezpieczeństwa czyhają na niego w przyrodzie.

Nocny, ale nie ślepy. Etymologia nazwy

Ślepowron zwyczajny (Nycticorax nycticorax), dawniej nazywany gawronem nocnym lub czaplą nocną, jest jedną z najbardziej rozpowszechnionych czapli na świecie. Gatunek ten gniazduje na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy, a także Australii, gdzie jego miejsce zajmuje krewniak – ślepowron australijski (Nycticorax caledonicus).

Nazwa naukowa Nycticorax pochodzi z języka greckiego i oznacza dosłownie „nocnego kruka” (nyktos – noc, korax – kruk). Odnosi się zarówno do nocnego trybu życia ptaka, jak i do jego charakterystycznego, ochrypłego głosu przypominającego krakanie wrony. Ślepowron nie jest jednak krukiem, lecz czaplą z rodziny czaplowatych (Ardeidae). Za dnia, stojąc w niemal posągowym bezruchu, sprawiał dawnym obserwatorom wrażenie ptaka pozbawionego wzroku. Aktywność rozpoczyna dopiero o zmierzchu, stąd jego ludowa nazwa „ślepy”.

Ochrypły głos ślepowrona stał się onomatopeją (wyrazem dźwiękonaśladowczym) do jego nazw w różnych językach na całym świecie. Na przykład na Wyspach Falklandzkich nazywa się „quark”, w języku keczua to „waqwa”, „kvakoš noční” w języku czeskim, „kwak” w języku niderlandzkim oraz ukraińskim, „кваква” w języku rosyjskim, natomiast „vạc” w języku wietnamskim.

Taksonomia i historia ewolucyjna ślepowronów

Rodzina czaplowatych (Ardeidae) do której zaliczają się także ślepowrony obejmuje 72 gatunki ptaków w obrębie 18 rodzajów na całym świecie. To zróżnicowana grupa ptaków, w większości związana ze środowiskami wodnymi. Na początku XXI w. czaplowate należały do rzędu bocianowych (Ciconiiformes) ze względu na podobieństwa morfologiczne, takie jak długie nogi, szyje i dzioby. Dzięki badaniom genetycznym wiadomo dziś, że Ardeidae są bliżej spokrewnione z pelikanami (Pelecanidae) niż z bocianami (Ciconiidae).

W ramach tak zróżnicowanej grupy ptaków ślepowrony, w przeciwieństwie do typowych gatunków czapli, przystosowały się do nocnego trybu życia. Na świecie wyróżnia się trzy rodzaje ślepowronów:

• Nycticorax – 2 współcześnie żyjące gatunki,
• Nyctanassa – 1 gatunek,
• Gorsachius – 2 gatunki.

Są to ptaki średniej wielkości, o stosunkowo krótkiej szyi i nogach, krępej budowie ciała, osiągające nieco ponad pół metra długości. Zazwyczaj prowadzą nocny tryb życia i polują na wodne kręgowce oraz bezkręgowce.

Do rodzaju Nycticorax należą ślepowron zwyczajny oraz ślepowron rdzawoszyi (Nycticorax caledonicus). Pierwszy z nich ma bardzo szeroki zasięg występowania, natomiast drugi zasiedla głównie krainę australijską, w tym Australię i Papuę-Nową Gwineę, docierając aż po Indonezję i Filipiny. Co ciekawe, jeszcze do końca XIX w. występował podgatunek ślepowrona rdzawoszyjego (N. c. crassirostris), endemiczny dla japońskich wysp Ogasawara (Bonin). Ostatnie doniesienia o tym ptaku pochodzą z 1889 r., a jego wyginięcie prawdopodobnie wiąże się z ograniczonym zasięgiem geograficznym i presją środowiskową.

Do rodzaju Nyctanassa zalicza się jeden współczesny gatunek – ślepowrona żółtoczelnego (Nyctanassa violacea), spotykanego na obszarach obu Ameryk. W obrębie tego gatunku wyróżnia się sześć podgatunków, z których aż pięć to formy typowo tropikalne, zamieszkujące krainę neotropikalną (Amerykę Środkową i Południową). Na szczególną uwagę zasługują dwa endemity wyspowe – jednym z nich jest unikatowa populacja zasiedlająca archipelag Galapagos.

Do rodzaju Gorsachius należą bąkowron orientalny (Gorsachius melanolophus), występujący w Azji oraz bąkowron japoński (Gorsachius goisagi) – gatunek narażony na wyginięcie, zasiedlający głównie Japonię.

Jak rozpoznać ślepowrona zwyczajnego?

Ślepowron zwyczajny wyróżnia się czarną głową i grzbietem, które kontrastują z jasnopopielatą szyją oraz spodem ciała. Jego skrzydła i ogon są szare. Charakterystyczną cechą są długie, białe pióra zwisające z tyłu głowy – tzw. „wąsy”, które mogą osiągać nawet ponad 20 cm długości. Tęczówka oka jest intensywnie czerwona, dziób czarny, a nogi płowożółte.

Gatunek ten nie wykazuje dymorfizmu płciowego – samce i samice wyglądają tak samo. U młodocianych osobników występuje znaczna różnica w wyglądzie: mają wierzch ciała ciemnobrązowy z białymi plamkami oraz spód kremowożółty z ciemnym nakrapianiem. Dopiero po ok. dwóch latach młode ptaki przybierają typowe, kontrastowe ubarwienie dorosłych ślepowronów zwyczajnych.

Miejsca lęgowe ślepowrona zwyczajnego

Ślepowron zwyczajny gnieździ się w koloniach – jedno- lub wielogatunkowych. Na jednym drzewie może znajdować się ok. 20–30 par, choć niektóre kolonie mogą liczyć nawet kilka tysięcy par. Gatunek ten wybiera tereny z dostępem do wody i gęstej roślinności, w tym bambusów lub drzew (np. sosen, dębów czy namorzynów), które wykorzystuje do odpoczynku i budowy gniazda.

W Polsce ślepowron jest nielicznym gatunkiem wędrownym (w 2025 r. liczebność krajowej populacji szacowano na 1276 par), przebywającym u nas od marca do października. Lęgi zakłada zaledwie w kilku miejscach, głównie w południowej części kraju. Według danych Monitoringu Ptaków Polski (MPP), większość stanowisk lęgowych zlokalizowana jest w Dolinie Górnej Wisły. Jest to regularny i wieloletni rejon gniazdowania tego gatunku, a sam ślepowron stał się tam nawet żywym symbolem Ziemi Oświęcimskiej.

Gniazdo ma formę platformy zbudowanej z gałęzi i roślinności. Ptaki umieszczają je na wysokości od 2 do nawet 50 m – najczęściej na drzewach i krzewach, ale także w trzcinowiskach, na półkach skalnych lub bezpośrednio na ziemi w osłoniętych miejscach.

Od zalotów do wspólnego gniazda

Przyjmuje się, że ślepowron zwyczajny jest gatunkiem monogamicznym, choć pary tworzy zazwyczaj tylko na jeden sezon lęgowy. Wybór partnerki poprzedzają charakterystyczne zachowania godowe samców. Początkowo samiec zachowuje się agresywnie: pilnuje swojego terenu, chodzi przygarbiony z opuszczoną głową, kłapie dziobem lub chwyta w niego gałązki.

Gdy jednak chce przyciągnąć samicę, zaczyna swój taniec godowy. Wyciąga wtedy wysoko szyję, a następnie rytmicznie pochyla się aż do samych stóp, wydając przy tym dźwięk – syczące kłapnięcie. Pomiędzy tymi „pokazami” może potrząsać gałązkami i czyścić pióra. Uważa się, że takie zachowania pobudzają także inne osobniki w kolonii do aktywności godowej, co u gatunków kolonijnych może mieć kluczowe znaczenie dla powodzenia lęgów.

Samice zbliżające się do samca są początkowo odpędzane, lecz ostatecznie jedna z nich zostaje zaakceptowana. W tym krótkim okresie godów nogi obu płci przybierają intensywne, różowe zabarwienie, a do kopulacji dochodzi zazwyczaj na gnieździe lub w jego pobliżu, już w pierwszym lub drugim dniu po dobraniu się w parę. Zaraz po utworzeniu pary samiec zaczyna znosić patyki, które uroczyście przekazuje samicy, a ta wplata je w konstrukcję gniazda.

Opieka nad młodymi

Ślepowrony zwyczajne w sezonie lęgowym wyprowadzają zazwyczaj tylko jeden lęg. Para wspólnie buduje nowe gniazdo lub odnawia stare. Niekiedy zdarza się im zajmować także gniazda innych gatunków czapli.

Samica składa od 3 do 5 jaj w odstępach dwudniowych. Tuż po złożeniu jaja mają intensywny, szmaragdowy kolor, który z czasem blednie. Wysiadywanie trwa ok. 24–26 dni i odbywa się naprzemiennie przez oboje rodziców. W upalne dni dorosłe ptaki potrafią moczyć pióra w wodzie, aby schłodzić jaja.

Po wykluciu rodzice wspólnie opiekują się pisklętami i karmią je zwracanym pokarmem (tzw. regurgiracja). Już po dwóch tygodniach młode opuszczają gniazdo, wciąż przebywając w jego pobliżu. W trzecim tygodniu życia, w razie zagrożenia, potrafią samodzielnie wspinać się na wierzchołki drzew i tworzyć tam skupiska. W pełni lotne i samodzielne stają się jednak dopiero między 6. a 7. tygodniem życia.

W sytuacji zagrożenia pisklęta bronią się w charakterystyczny sposób – zwracają treść pokarmową w kierunku intruza. Co ciekawe, dorosłe ślepowrony często nie rozpoznają własnego potomstwa, akceptując oraz ogrzewając także młode pochodzące z innych gniazd.

Co zjada ślepowron zwyczajny?

Ślepowron zwyczajny jest drapieżnikiem oportunistycznym, co oznacza, że zjada to, co jest w danym momencie dostępne. Choć jego dieta opiera się głównie na rybach oraz organizmach słodkowodnych i morskich, jest niezwykle urozmaicona. Obejmuje owady wodne, dżdżownice, raki, małże, a nawet kałamarnice. Ptak nie gardzi też płazami, gadami, jajami oraz pisklętami innych gatunków ptaków. Uzupełnieniem jadłospisu bywają małe ssaki, padlina i materiał roślinny, a blisko siedzib ludzkich – nawet odpady na wysypiskach śmieci.

Ślepowron zwyczajny zwykle żeruje samotnie i aktywnie broni swojego terytorium żerowiskowego. Preferuje płytkie wody, w których chwyta zdobycz dziobem, zamiast ją przebijać. Stosuje także technikę zwaną „wibrowaniem dziobem” – polegającą na szybkim otwieraniu i zamykaniu dzioba w wodzie, co powoduje zaburzenie powierzchni i może zwabić ofiarę.

Najczęściej żeruje od wieczora do wczesnego rana. Jednak w okresach zwiększonego zapotrzebowania na pokarm, np. podczas sezonu lęgowego, może żerować także w ciągu dnia.

Przyszłość i ochrona gatunku

Ślepowron zwyczajny jest często wykorzystywany jako bioindykator środowiska, ponieważ zajmuje wysokie poziomy troficzne (znajduje się na szczycie łańcucha pokarmowego). Ponadto jego rybożerność, elastyczność w wyborze miejsc lęgowych oraz zdolność do przyzwyczajania się do miejskich zakłóceń (np. ruchu drogowego) czynią go idealnym gatunkiem do monitorowania skażenia środowiska zurbanizowanego. W literaturze naukowej na całym świecie liczne są odniesienia do wykorzystania ślepowrona jako wskaźnika szerokiego spektrum zanieczyszczeń.

Jeszcze w latach 60. XX w. ślepowron był szczególnie narażony na DDT i inne pestycydy, które powodowały niepowodzenia reprodukcyjne i mogły przyczynić się do lokalnych spadków liczebności. Odnotowano również przypadki uszkodzeń genetycznych u piskląt w wyniku skażenia ropą naftową. Ponadto gatunek ten wykazuje dużą podatność na ptasią grypę oraz chorobę Newcastle, co może stanowić poważne zagrożenie w przypadku przyszłych epidemii.

Największym wyzwaniem pozostaje jednak melioracja i niszczenie terenów podmokłych oraz susze w rejonach zimowisk. Przykładowo, osobniki z Europy migrujące do Afryki Subsaharyjskiej mogą napotykać na swojej trasie zniszczone siedliska. Badania wykazały, że ptaki te lecą wyłącznie nocą, a za dnia odpoczywają. Oznacza to, że np. każde osuszone mokradło na ich trasie może zmniejszyć szanse na regenerację sił i bezpieczne dotarcie do celu. Choć w Polsce ślepowrony są pod ścisłą ochroną, w niektórych regionach świata (np. na Madagaskarze czy w Nigerii) nadal padają ofiarą polowań dla mięsa lub celów medycyny tradycyjnej.

Źródła: datazone.birdlife.org, birdsoftheworld.org, animaldiversity.org

Nasz autor

Aleksander Kusznir

Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.