Ma pomarańczowy czub i wygląda egzotycznie. A jednak gniazduje także w Polsce

Spis treści:

1. Wielkość i upierzenie
2. Siedlisko
3. Rozmnażanie
4. Czy dudki odlatują na zimę?
5. Czy dudek jest pod ochroną w Polsce?
6. Dudek madagaskarski – endemiczny mieszkaniec afrykańskiej wyspy

Dudki to niewielka, ale niezwykle ciekawa rodzina ptaków zamieszkujących tereny Eurazji i Afryki. Rodzina ta obejmuje dwa występujące obecnie gatunki: dudka zwyczajnego (Upupa epops) oraz dudka madagaskarskiego (Upupa marginata). Do rodziny zaliczany jest także wymarły dudek wielki (Upupa antaios), który był gatunkiem endemicznym Wyspy Świętej Heleny.

Rodzina ta wyróżnia się unikatową budową ciała. Charakterystyczne są m.in. długie, zakrzywione dzioby przystosowane do sondowania gleby, wachlarzowate czuby używane w komunikacji oraz rytmiczne, monotonne odgłosy. Choć niekiedy bywają mylone z dzięciołami, dudki nie są z nimi spokrewnione. Gatunki te najłatwiej pomylić w locie, gdyż mają wówczas podobną sylwetkę, jednak w pozostałych sytuacjach widać wyraźne różnice między tymi ptakami.

Wielkość i upierzenie

Dudek zwyczajny jest niezwykle efektowny i stosunkowo łatwy do rozpoznania nawet z dużej odległości. Jego najbardziej charakterystyczną cechą jest imponujący czub z długich piór zakończonych czarnymi plamkami. Czub ten może być stawiany i opuszczany w zależności od sytuacji. Najbardziej okazały jest w czasie godów, w momentach zagrożenia oraz podczas wzbijania się do lotu i lądowania.

Upierzenie dudka jest rdzawobrązowe na głowie i szyi, a skrzydła oraz ogon mają wyraźny, czarno-biały wzór, który pięknie kontrastuje w locie. Te szerokie, pasiaste skrzydła sprawiają, że sylwetka dudka przypomina motyla o powolnym, falistym locie.

Dudek to ptak średniej wielkości. Mierzy około 25–29 cm długości, a rozpiętość jego skrzydeł sięga 44–48 cm. Samce i samice wyglądają podobnie, choć samce bywają nieco większe i intensywniej ubarwione. Młode ptaki są bardziej stonowane kolorystycznie i mają krótszy czub.

Długi, cienki i wyraźnie zakrzywiony dziób jest przystosowany do wydobywania larw i owadów z gleby. Dieta dudka opiera się głównie na bezkręgowcach: chrząszczach, świerszczach, turkuciach podjadkach, larwach muchówek, dżdżownicach, pająkach i drobnych stawonogach.

Odgłos dudka należy do jednych z najbardziej rozpoznawalnych w Polsce. Przypomina niskie „du-du-du” lub „hup-hup-hup”, powtarzane w regularnych odstępach. Właśnie od tego charakterystycznego wołania pochodzi polska i łacińska nazwa gatunku.

Siedlisko

Dudek nie konstruuje typowych, misternych gniazd. To ptak, który preferuje gotowe schronienia. Wybiera zwykle dziuple drzew, szczeliny w murach i skałach, skrzynki lęgowe, opuszczone budynki gospodarcze czy nieużywane już nory. Wyściółka jego gniazd jest raczej mizerna i składa się na nią zazwyczaj nieco suchej trawy, mchu i liści.

Ptaki te słyną z charakterystycznego zapachu wnętrza gniazda. Samica i młode w obliczu zagrożenia wydzielają substancję o intensywnym, ostrym aromacie, przypominającym zapach padliny. Ta cuchnąca ciecz wystrzykiwana razem z kałem z gruczołu krokowego dudków działa odstraszająco na drapieżniki.

Rozmnażanie

Dudki dojrzewają płciowo w drugim roku życia i tworzą pary wyłącznie na czas sezonu lęgowego. W okresie godów samce są wobec siebie agresywne, często stawiają czubek i wachlują ogonem, a całej sekwencji zalotów towarzyszą głośne nawoływania. Samiec prezentuje samicy różne miejsca na gniazdo, czasem wchodząc do dziupli i wabiąc ją ze środka, a po akceptacji oboje przygotowują gniazdo. Po tym etapie pojawiają się tzw. zaloty karmiące, w których samiec podaje samicy owady prosto do dzioba.

Samica składa zwykle 6–8 jaj w dwudniowych odstępach, najczęściej od końca kwietnia do połowy maja. Jaja przez 15–18 dni wysiaduje głównie samica, podczas gdy samiec dostarcza jej pokarm. Młode opuszczają gniazdo po 3–4 tygodniach, ale jeszcze przez około miesiąc bytują w niewielkiej odległości od gniazda rodziców.

Czy dudki odlatują na zimę?

Dudek zwyczajny jest ptakiem wędrownym, który odlatuje na zimę do Afryki. Migracje dudka rozpoczynają się zwykle we wrześniu i kończą w październiku, natomiast powrót do Polski odbywa się w kwietniu.

Zimowanie w Afryce zapewnia dudkowi dostęp do bogatej bazy pokarmowej, której w umiarkowanej Europie brakuje zimą. W czasie wędrówki ptaki mogą pokonywać nawet kilka tysięcy kilometrów, korzystając z otwartych przestrzeni i punktów odpoczynkowych na terenach południowej Europy.

Czy dudek jest pod ochroną w Polsce?

Dudek zwyczajny jest w Polsce objęty ścisłą ochroną gatunkową. Podlega również ochronie czynnej, co oznacza, że instytucje i organizacje zajmujące się przyrodą podejmują konkretne działania wspierające jego lęgi i przetrwanie. Wynika to z faktu, że dudek jest gatunkiem wrażliwym na zmiany krajobrazu, intensyfikację rolnictwa oraz zanik mozaikowych terenów otwartych. Podjęte działania przynoszą pozytywne skutki, ponieważ już od jakiegoś czasu zauważa się, że dudek powraca na polską wieś.

Dudek madagaskarski – endemiczny mieszkaniec afrykańskiej wyspy

Dudek madagaskarski to gatunek endemiczny, co oznacza, że występuje wyłącznie na Madagaskarze. Przypomina swojego europejskiego kuzyna do tego stopnia, że przez długi czas był uznawany po prostu za podgatunek występującego także w Polsce dudka zwyczajnego.

Na Madagaskarze spotkać go można zarówno w suchych lasach, jak i na sawannach, a także w pobliżu siedzib ludzkich. Podobnie jak dudek zwyczajny, gniazduje w dziuplach i poluje na bezkręgowce, sondując glebę długim dziobem.

Populacja na wyspie jest dość stabilna, a dudek madagaskarski jest uznany przez IUCN za gatunek najmniejszej troski. Wycinka drzew i degradacja siedlisk sprawiają, że przyszłość tego gatunku zależy w dużej mierze od polityki ochronnej prowadzonej przez lokalne instytucje i organizacje międzynarodowe.

Źródło: National Geographic Polska

Nasza autorka

Marzena Wardyn-Kobus

Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.