Zwiastuny wiosny i żywe „zegary” pól. Co kryją skowronki?

Spis treści:

1. Skąd wziął się skowronek?
2. Pochodzenie i systematyka skowronków
3. Charakterystyka i rozpoznawanie gatunków
4. Środowisko życia i biologia lęgowa
5. Zagrożenia i ochrona skowronków

Skowronki od dawna zajmują szczególne miejsce zarówno w przyrodzie, jak i w kulturze człowieka. Ich charakterystyczny śpiew rozbrzmiewający wysoko nad polami był dla dawnych rolników sygnałem zmiany pór roku i rozpoczęcia prac w gospodarstwie. Z czasem ptaki te stały się nie tylko symbolem wiosny w tradycji ludowej, lecz także przedmiotem badań przyrodników i ornitologów. Dziś wiemy, że skowronki należą do jednej z najbardziej rozpowszechnionych rodzin ptaków śpiewających, a ich historia zaczęła się miliony lat temu w afrykańskich krajobrazach.

Skąd wziął się skowronek?

Od dawna ludzie obserwowali wędrówki ptaków i dostosowywali do nich swoje prace, zwłaszcza w rolnictwie. Dużą rolę odgrywały w tym skowronki – nieduże ptaki, nieco większe od wróbla. W tradycji ludowej należały do pierwszych posłańców wiosny. W 1925 r. w publikacji książkowej „Nasze ptaki wędrowne” autor wspominał, że skowronki w Polsce pojawiają się zwykle między 10 a 24 lutego, najczęściej ok. 14. dnia miesiąca. Potwierdzają to także wcześniejsze obserwacje innych przyrodników z XIX w., takich jak Władysław Taczanowski.

Powstało wiele staropolskich powiedzeń, wskazujących, że dawniej początek prac polowych wyznaczano według przylotu skowronków, żurawi czy bocianów. Na przykład mówiono: „Jak skowronek zaświergoli, myślą chłopi o roli” albo „Św. Agnieszka wypuszcza skowronka z mieszka”.

Prof. Jerzy Bralczyk w książce „Zwierzyniec” podkreśla, że nazwa skowronek wywodzi się od prasłowiańskiego czasownika skverti, oznaczającego „wrzeszczeć, trzeszczeć lub piszczeć”. Inne źródła podają, że rdzeń wyrazu pochodzi od prasłowiańskiej formy „skovornъ(kъ)”. Przypuszcza się również, że pierwszy człon „skov” może mieć związek z dźwiękonaśladowczym charakterem śpiewu skowronka. W języku potocznym słowo skowronek oznacza także osobę, która lubi wcześnie wstawać i jest rano szczególnie aktywna.

W „Słowniku gwar Lubelszczyzny” odnotowano również różne regionalne formy tej nazwy. Mieszkańcy niektórych wsi nazywali kiedyś tego ptaka skuvronek, skuwrunek lub żyworonek, zgodnie z lokalną gwarą. W innych językach nazwa ptaka również ma ciekawą historię. W języku angielskim używa się nazwy skylark, która poprzez francuskie alouette wywodzi się z łacińskiego alauda. W języku hiszpańskim skowronek to alondra, a po włosku allodola.

Co ciekawe, w Polsce słowo skowronek funkcjonuje nie tylko w ornitologii, ale także jako popularne nazwisko – nosi je ponad 6,8 tysiąca osób. Pokazuje to, jak bliski był ten ptak naszym przodkom.

Pochodzenie i systematyka skowronków

Skowronkowate (Alaudidae) to rodzina ptaków należących do rzędu wróblowych (Passeriformes) oraz podrzędu śpiewających (Oscines). Obejmuje ona obecnie 93–100 gatunków na całym świecie w 21 rodzajach. Jeszcze w 1960 r. liczba uznawanych gatunków skowronków wynosiła 76 gatunków. Wzrost ten wynika głównie z badań genetycznych oraz analiz śpiewu, które doprowadziły do podniesienia wielu taksonów (jednostek klasyfikacji biologicznej) z rangi podgatunku do rangi gatunku.

Skowronki są szeroko rozpowszechnione w Starym Świecie, szczególnie w Afryce i Eurazji z pojedynczymi przedstawicielami w Oceanii i obu Amerykach. Afryka jest domem dla 80% gatunków skowronków, z czego ok. 60% jest endemicznych dla Afryki Subsaharyjskiej. Choć kontynent ten skupia znaczną część światowej różnorodności skowronków, wiele gatunków, podgatunków oraz odrębnych populacji pozostaje nadal słabo poznanych pod względem genetycznym i częściowo także morfologicznym.

Rząd Passeriformes jest obecnie najbogatszym gatunkowo wśród ptaków na świecie. Historia ewolucyjna wielu rodzin tego rzędu pozostaje jednak słabo poznana, co dotyczy także rodziny Alaudidae – jednych z najbardziej typowych mieszkańców otwartych siedlisk. Skowronki mają afrykańskie pochodzenie, ale niektóre linie ewolucyjne tej rodziny już od środkowego miocenu (ok. 16–11 mln lat temu) rozwijały się w Azji Środkowej, gdzie w różnych okresach neogenu powstawały rozległe, suche i otwarte krajobrazy. Szczególne znaczenie dla ewolucji skowronków ma pliocen (ok. 5–2,5 mln lat temu), ostatnia epoka neogenu poprzedzająca plejstocen (2,5 mln – 11,7 tys. lat temu), ponieważ wiele współczesnych gatunków i rodzajów wróblowatych ukształtowało się właśnie w tym okresie.

Charakterystyka i rozpoznawanie gatunków

Choć wszystkie polskie skowronki mają maskujące, brązowo-szare upierzenie, różnią się sylwetką i szczegółami. Skowronek zwyczajny wyróżnia się małym, chowanym czubkiem na głowie oraz wyraźnymi, białymi brzegami ogona i białą tylną krawędzią skrzydeł, najlepiej widocznymi w locie.

Lerka (skowronek borowy) jest mniejsza i ma wyraźnie krótszy ogon. W przeciwieństwie do skowronka zwyczajnego, na jej skrzydłach nie znajdziemy charakterystycznych białych linii na tylnej krawędzi lotek. Cechami rozpoznawczymi natomiast są jasne brwi łączące się z tyłu głowy w kształt litery „V” oraz charakterystyczny jasny pasek na skrzydłach, szczególnie widoczny podczas lotu.

Z kolei dzierlatka posiada najdłuższy, spiczasty czubek na głowie, który pozostaje widoczny nawet po złożeniu. W odróżnieniu od skowronka zwyczajnego, dzierlatka nie ma bieli na sterówkach ani na krawędziach skrzydeł, a jej sylwetka jest bardziej szara i nieco masywniejsza.

Środowisko życia i biologia lęgowa

W Polsce występują trzy gatunki skowronków: skowronek zwyczajny, lerka (Lullula arborea) inaczej nazywana skowronkiem borowym oraz dzierlatka (Galerida cristata), zwana dawniej pośmieciuszką. Najliczniejszym i najbardziej rozpowszechnionym gatunkiem, choćby w naszym kraju jest skowronek zwyczajny, inaczej nazywany skowronkiem polnym, ze względu na otwarte siedliska – pola i łąki, które zasiedla.

Siedlisko

Badania sprzed trzech dekad nad biologią lęgową skowronka zwyczajnego w zachodniej Bułgarii wykazały, że ptaki te zakładają gniazda w niewielkich zagłębieniach terenu, na pastwiskach i polach pszenicy, często wśród niskiej roślinności lub w zagłębieniach utworzonych przez kopyta krów.

Gniazdo i jaja

Gniazdo buduje samica w 2–3 dni z suchych liści, źdźbeł traw i czasami mchu. Zniesienie liczy zazwyczaj 3–6 jaj, składanych w odstępach jednodniowych, a inkubacja trwa ok. 11 dni. Pisklęta pozostają w gnieździe 8–10 dni, otwierają oczy czwartego dnia życia i po tygodniu ukrywają się w trawie w pobliżu gniazda. Pierwsze próby lotu podejmują w wieku 15–17 dni.

Zachowania lęgowe

Podczas badań w pobliżu największego miasta i stolicy Bułgarii w Sofii zaobserwowano także zaskakujące zachowania skowronków zwyczajnych. Na widok zbliżającego się człowieka samica udawała rannego ptaka, lecąc powoli i spadając w trawę. Zachowanie to obserwowano zarówno podczas inkubacji, jak i w gnieździe z wyklutymi pisklętami. Co ciekawe, nie odnotowano karmienia samicy przez samca w pobliżu gniazda w okresie lęgowym.

Zagrożenia i ochrona skowronków

W południowej Europie do dziś poluje się na skowronki – we Francji i we Włoszech oficjalne roczne pozyskanie tych ptaków przekracza 1 mln osobników, a jeszcze na początku XX w. były odławiane i jadane również w Polsce.

Szacuje się, że od 1980 r. liczebność skowronka w Europie zmniejszyła się o połowę. Główną przyczyną jest intensyfikacja rolnictwa: wzrost liczby zabiegów agrotechnicznych, spadek areału zbóż jarych oraz ekspansja upraw kukurydzy i rzepaku.

Drapieżnictwo

Skowronki mierzą się z presją wielu drapieżników. Polują na nie ptaki sokołowe (Falconiformes), sowy (Strigiformes) oraz dzierzby (Laniidae). Gniazda, pisklęta i jaja są także atakowane przez ssaki: łasicowate (Mustelinae), wiewiórkowate (Sciuridae), a także gatunki inwazyjne, jak szop pracz (Procyon lotor). Dużym zagrożeniem są także koty domowe (Felis domesticus). Lęgi mogą być niszczone również przez gryzonie, ryjówki oraz ptaki krukowate.

W odpowiedzi na zagrożenie samice wypracowały skuteczne strategie. Cicho opuszczają gniazdo, gdy drapieżnik jest jeszcze daleko, a jeśli podejdzie blisko – udają rannego ptaka, by odciągnąć go od młodych. Ich upierzenie sprawia, że na ziemi stają się niemal niewidoczne.

Rola w ekosystemie

Skowronki pełnią ważną rolę w rolnictwie, będąc naturalnymi sprzymierzeńcami rolników. Jako ptaki owadożerne skutecznie ograniczają populacje szkodników, np. oprzędzika pręgowanego (Sitona lineatus) niszczącego m.in. uprawy grochu – w żołądku jednego ptaka znaleziono aż 48 tych chrząszczy. Z drugiej strony, w niektórych regionach (np. w USA) skowronki są uznawane za szkodniki – sporadycznie widywane w stadach mogą niszczyć uprawy warzyw (m.in. buraków, sałaty, pomidorów) oraz zbóż.

Status ochronny

W Polsce trzy główne gatunki lęgowe (skowronek zwyczajny, lerka i dzierlatka) podlegają ścisłej ochronie gatunkowej. Według „Czerwonej listy ptaków Polski” mają status LC (gatunki najmniejszej troski). W skali globalnej Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje niektóre gatunki skowronków jako skrajnie zagrożone. Przykładem jest skowronek wyspowy (Alauda razae) – status krytycznie zagrożony (CR) lub skowronek somalijski (Mirafra sharpii, obecnie Corypha sharpii) – zagrożony (EN).

Działania ochronne

Ochrona skowronków wymaga działań na dużą skalę:

• Dla skowronka zwyczajnego: utrzymanie różnorodności upraw, pozostawianie ściernisk na zimę oraz ograniczanie chemii rolnej. Skuteczną metodą są tzw. „okienka dla skowronków” (niesiane fragmenty pola o pow. ok. 20 m²).
• Dla lerki (skowronka borowego): niezbędne jest promowanie ekstensywnego wypasu zwierząt na otwartych przestrzeniach śródleśnych oraz zaniechanie ich zalesiania, aby zachować mozaikę siedlisk niezbędną do gniazdowania tego ptaka.
• Dla dzierlatki: ochrona śródpolnych piaszczystych łach, muraw napiaskowych lub ubogiej roślinności ruderalnej na terenach zabudowanych, gdzie ptaki te mogłyby uwić gniazdo, znaleźć schronienie i pożywienie.

Źródła: www.sciencedirect.com, animaldiversity.org, www.researchgate.net

Nasz autor

Aleksander Kusznir

Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.