Jedna z najbardziej jadowitych ryb Europy. Jest niebezpieczna także dla ludzi

Spis treści:

1. Ostrosz to mistrz polowania z zasadzki
2. Zasięg geograficzny, siedlisko i tryb życia
3. Aparat jadowy, czyli arsenał ostrosza

Ostrosz, znany także jako ostrosz drakon, budzi niemały respekt. Już sama naukowa nazwa tej ryby – Trachinus draco – nasuwa skojarzenia z mityczną bestią. Dodajmy do tego informacje na temat wytwarzanego przez tę rybę niezwykle silnego jadu, a otrzymamy „potwora”, któremu lepiej nie wchodzić w drogę. Faktem jest, że przedstawiciele tego gatunku należą do najbardziej jadowitych przedstawicieli europejskiej ichtiofauny, ale diabeł nie zawsze jest tak straszny, jak go malują.

Ostrosz to mistrz polowania z zasadzki

Ostrosz charakteryzuje się wydłużonym, bocznie spłaszczonym ciałem, które zwęża się w kierunku ogona. Przedstawiciele tego gatunku mogą osiągać długość 53 cm i masę dochodzącą do 2 kg. Należy jednak podkreślić, że większość spotykanych osobników ma około 25 cm długości.

Anatomia ostrosza jest podręcznikowym przykładem ewolucyjnego przystosowania do życia drapieżnika czatującego w ukryciu. Zręczny łowca żyje blisko dna, gdzie zakamuflowany czyha na niespodziewającą się zagrożenia ofiarę.

Głowa

Najbardziej charakterystyczną cechą ostrosza jest jego duża, spłaszczona głowa z okazałą, skierowaną ukośnie ku górze paszczą. Dolna szczęka jest wyraźnie dłuższa od górnej, co jest typowe dla ryb polujących z dołu na ofiary znajdujące się nad nimi. Oczy, duże i wyłupiaste, umieszczone są wysoko, niemal na samym szczycie głowy.

Każda z tych cech świadczy o przystosowaniu ryby do dennego trybu życia. Kiedy ostrosz zagrzebuje się w podłożu, wysoko osadzone oczy pozwalają mu obserwować otoczenie. Charakterystycznie ukształtowany otwór gębowy pozwala na przeprowadzenie błyskawicznego ataku na przepływające nad nim ryby.

Kamuflujące ubarwienie

Grzbiet ostrosza ma zielonkawo-brązową barwę, a boki są żółtawo-brązowe. Pokrywa je wzór, na który składają się nieregularne, ukośne pręgi w kolorach jasnoniebieskim, żółtym i czarnym. To sprawia, że ryba doskonale zlewa się z piaszczystym, żwirowym lub mulistym dnem, które preferuje jako swoje siedlisko.

Płetwy

Ostrosz ma dwie płetwy grzbietowe. Pierwsza – krótka i czarna – jest zaopatrzona w kolce jadowe. Płetwa odbytowa, podobnie jak druga grzbietowa, jest długa. Razem ciągną się przez znaczną część ciała tego drapieżnika. Pęcherz pławny jest uwsteczniony, dzięki czemu ryba może prowadzić denny tryb życia.

Zasięg geograficzny, siedlisko i tryb życia

Trachinus draco jest gatunkiem o szerokim zasięgu geograficznym. Występuje we wschodniej części Oceanu Atlantyckiego, od wybrzeży Norwegii na północy po Maroko i Maderę na południu. Jest również stałym mieszkańcem Morza Śródziemnego, Egejskiego i Czarnego.

Dość często można natrafić na informacje, według których ostrosz coraz częściej odwiedza Bałtyk. Te doniesienia są jednak mocno przesadzone. W Morzu Bałtyckim ostrosz jest niezwykle rzadkim gościem. Najczęściej jego obecność stwierdzana jest w zachodniej, bardziej zasolonej części akwenu. W pobliżu polskiego wybrzeża pojawia się sporadycznie.

Siedlisko

Przedstawiciele tego gatunku preferują miękkie podłoże, w które mogą łatwo się zakopać. Ostrosza można spotkać przy piaszczystym, mulistym lub żwirowym dnie.

Sezonowe migracje

Należy podkreślić, że dla tej ryby charakterystyczna jest sezonowa migracja głębokościowa. Latem, w trwającym od czerwca do sierpnia okresie tarła, Trachinus draco przebywa na głębokości kilku metrów. Zimą schodzi znacznie głębiej, bo poniżej 30 m. W ten sposób ryby unikają zimnych prądów powierzchniowych.

Tryb życia i dieta

Ostrosz jest samotnikiem, prowadzącym denny tryb życia. Dni spędza zagrzebany w podłożu, z którego wystają jedynie oczy i najeżona kolcami jadowymi płetwa grzbietowa. W nocy może swobodnie pływać, nawet w toni wodnej. Ta cecha wyraźnie odróżnia tę rybę od innych gatunków dennych.

Poluje na niewielką zdobycz. Jego ofiarą padają drobne ryby i skorupiaki.

Aparat jadowy, czyli arsenał ostrosza

Natura wyposażyła ostrosza w niezwykle skuteczne narzędzie obrony. Mowa o aparacie jadowym, którego głównymi elementami są ostre kolce. Ryba ma ich od pięciu do siedmiu w pierwszej (mniejszej) płetwie grzbietowej i po jednym na każdej z pokryw skrzelowych.

Ta charakterystyczna broń ma rowkowaną strukturę. W każdym kolcu znajduje się produkująca jad tkanka gruczołowa. Mechanizm aplikowania toksyny ma działanie pasywne. Kolce są pokryte cienką osłonką nabłonkową, która pęka pod wpływem nacisku, gdy wbija się w ciało ofiary. Uwolniony z gruczołów jad spływa do rany. W sytuacji zagrożenia ryba instynktownie stroszy kolce, zwiększając w ten sposób prawdopodobieństwo ukłucia.

Toksyczny koktajl

Jad ostrosza to złożona mieszanka, której głównym składnikiem jest drakotoksyna. To wielkocząsteczkowe białko wykazuje dwojakie działanie:

• hemolityczne – doprowadza do rozpadu czerwonych krwinek;
• depolaryzujące błony komórkowe – toksyna ta zaburza prawidłowe funkcjonowanie błon komórkowych, zwłaszcza w komórkach nerwowych i mięśniowych, co prowadzi do ich depolaryzacji. Następstwem tego jest niezwykle silny, wręcz paraliżujący ból, zaburzenia neurologiczne i skurcze mięśni.

Oprócz drakotoksyny jad zawiera również inne substancje, które potęgują jego działanie. Należą do nich 5-hydroksytryptamina, która odpowiada za natychmiastowy, piekący ból, i histamina, wywołująca gwałtowną lokalną reakcję zapalną, obrzęk i zaczerwienienie.

Wrażliwość na temperaturę

Warto wspomnieć, że ważną cechą jadu ostrosza jest termolabilność. Zawarte w nim białka (zwłaszcza drakotoksyna), wykazują wrażliwość na wysoką temperaturę. Podgrzanie ich do temperatury około 45 stopni Celsjusza powoduje denaturację – nieodwracalną zmianę ich struktury przestrzennej, co prowadzi do utraty toksycznych właściwości.

Czy należy bać się spotkania z ostroszem?

W wielu publikacjach ostrosz jest przedstawiany jako śmiertelne zagrożenie dla człowieka. Należy jednak podkreślić, że udokumentowano zaledwie kilka przypadków, w których spotkanie z rybą zakończyło się tragicznie. Inna sprawa, że kąpiący się blisko brzegu plażowicze raczej nigdy nie zetkną się z tą rybą. Nawet latem, gdy sezon turystyczny osiąga apogeum, jadowity drapieżnik przebywa na głębokości kilku metrów. Najbardziej narażeni są wędkarze i rybacy, którzy nie zachowują ostrożności, ściągając zdobycz z haczyka i wyciągając połów z sieci. Dość wysokie ryzyko dotyczy także nurków.

Objawy ukłucia

Jeżeli jednak dojdzie do ukłucia, reakcja na jad jest natychmiastowa i gwałtowna. Pierwszym i dominującym objawem jest kłujący, piekący lub pulsujący ból, wielokrotnie silniejszy od użądlenia pszczoły lub osy. W ciągu 30 minut osiąga maksymalne natężenie. Bez pomocy lekarskiej, może utrzymywać się przez kilka dni.

W miejscu ukłucia szybko pojawia się obrzęk, któremu towarzyszy silne zaczerwienienie, czasami także zasinienie. W cięższych przypadkach na skórze występują wypełnione płynem surowiczym pęcherze, a nawet miejscowa martwica tkanek.

W większości przypadków reakcja ma charakter miejscowy. U niektórych osób pojawiają się jednak także objawy ogólnoustrojowe. Należą do nich:

• gorączka,
• dreszcze,
• obfite poty,
• nudności,
• wymioty,
• bóle głowy i stawów,
• kołatanie serca.

W skrajnych przypadkach może dojść do poważniejszych komplikacji, takich jak spadek ciśnienia tętniczego, trudności z oddychaniem, a u osób uczulonych – nawet do wstrząsu anafilaktycznego.

Nasz autor

Artur Białek

Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.