Nosorożec jawajski jest najrzadszym dużym ssakiem świata. Walka o jego los toczy się tylko w jednym miejscu

Spis treści:

1. Nosorożec z Sundy
2. Opancerzony olbrzym
3. Zachowania nosorożca jawajskiego
4. Inżynier bioróżnorodności
5. Ostatni bastion nosorożca jawajskiego
6. Zagrożenia dla nosorożca jawajskiego

Nosorożec jawajski jest uznawany za najrzadszego dużego ssaka lądowego na świecie. Jego status w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych IUCN jako „krytycznie zagrożony” nie oddaje w pełni krytycznej sytuacji, w której każda pojedyncza śmierć, każde kłusownicze sidło czy każda infekcja u bydła domowego w pobliżu parku narodowego może oznaczać nieodwracalną stratę dla globalnego dziedzictwa biologicznego.

Nosorożec z Sundy

Nosorożec jawajski (Rhinoceros sondaicus), jeden z pięciu żyjących przedstawicieli swojej podrodziny, należy do tego samego rodzaju, co nosorożec indyjski – Rhinoceros. Choć oba zwierzęta różnią się znacząco pod względem wielkości i preferencji siedliskowych, dzielą jedną charakterystyczną cechę – posiadanie tylko jednego rogu.

Naukowa nazwa Rhinoceros sondaicus stanowi coś w rodzaju etymologicznego zapisu tożsamości zwierzęcia. Greckie słowa rhis (nos) i keras (róg) łączą się z łacińskim sondaicus, które odnosi się do regionu Sundy – biogeograficznego obszaru, obejmującego Jawę, Sumatrę, Borneo i okoliczne wyspy, które w okresach zlodowaceń tworzyły jeden spójny ląd.

Historycznie gatunek ten dzielił się na trzy podgatunki, z których dwa bezpowrotnie zniknęły z mapy świata:

• nosorożec jawajski (nominatywny, s. sondaicus) – krytycznie zagrożony z powodu kłusownictwa i utraty siedlisk;
• nosorożec wietnamski ( s. annamiticus) – wymarły. Ostatni osobnik został zabity w 2010 roku, w Parku Narodowym Cat Tien (w sektorze Cat Loc). Przyczyną zaniku było kłusownictwo dla rogu;
• nosorożec bengalski ( s. inermis) – wymarły. Niegdyś występował od Bengalu po Mjanmę. Wśród przyczyn zaniku należy wskazać na ekspansję rolnictwa i polowania trofealne.

Utrata podgatunku wietnamskiego w 2010 roku oznaczała koniec obecności tego gatunku na kontynentalnej części Azji. Od tamtego momentu cała odpowiedzialność za przetrwanie linii ewolucyjnej spoczęła na Indonezji i Parku Narodowym Ujung Kulon.

Opancerzony olbrzym

Mimo że nazywany jest „mniejszym nosorożcem jednorożnym”, gatunek jawajski jest drugim co do wielkości zwierzęciem Indonezji, ustępując jedynie słoniowi indyjskiemu. Majestatyczny kolos doskonale przystosował się do poruszania się w gęstym, wilgotnym podszycie tropikalnej dżungli. W przeciwieństwie do ogromnych, otwartych przestrzeni afrykańskich sawann, lasy Jawy wymagają od dużego ssaka zwrotności i wytrzymałości.

Fizjonomia nosorożca jawajskiego charakteryzuje się przede wszystkim unikatową strukturą skóry. Jest ona szara lub szarobrązowa, a gdy jest mokra, staje się niemal czarna. Układa się wówczas w głębokie fałdy wokół szyi, łopatek i zadu. W połączeniu z mozaikowatym wzorem przypominającym pęknięcia w błocie, sprawiają one, że zwierzę wygląda jakby przyodziało płytową zbroję. Ta struktura pełni praktyczną funkcję ochronną – zabezpiecza nosorożca przed kolcami i ostrymi krawędziami roślinności podczas przedzierania się przez gęsty las.

Wielkość i masa

Choć mniejszy od swojego indyjskiego kuzyna (wielkością zbliża się do nosorożca czarnego), nosorożec jawajski jest potężnym zwierzęciem. Dorosły osobnik osiąga masę od 900 do 2300 kg, długość ciała – od 200 do 400 cm, i wysokość w kłębie – od 140 do 170 cm.

Róg

Pojedynczy, szary lub brązowawy, róg samca mierzy do 27 cm. U samicy ta struktura przybiera formę małego guzka lub nie występuje, w przeciwieństwie do innych nosorożców.

Warto wspomnieć, że u przedstawicieli tego gatunku róg nie jest główną bronią. Do obrony i ustalania hierarchii służą przede wszystkim dolne siekacze – potężne i sztyletowe. Podczas ataku zęby skutecznie tną skórę przeciwnika. Sam róg częściej jest wykorzystywany przez te zwierzęta do usuwania błota z lizawek, torowania drogi w gęstwinie i przyciągania gałęzi w trakcie żerowania.

Zachowania nosorożca jawajskiego

Ze względu na skrajnie rzadkie występowanie i naturalną nieśmiałość, biologia tego gatunku jest trudna do zbadania. Zwierzęta te prowadzą głównie samotniczy tryb życia, unikając kontaktu z ludźmi i innymi dużymi ssakami. Ich jedyne stałe interakcje społeczne to więź między matką a cielęciem oraz krótkie okresy godowe.

Cykl życiowy nosorożca jawajskiego charakteryzuje się powolnym tempem, co jest typowe dla dużych roślinożerców, ale stanowi ogromne wyzwanie dla programów odbudowy populacji. Samica rodzi jedno młode co 3–5 lat. Ciąża trwa od 15 do 16 miesięcy, a noworodek waży od 40 do 64 kg. Młode osobniki pozostają przy matkach przez pierwsze półtora roku do dwóch lat, ucząc się trudnej sztuki przetrwania w tropikalnym lesie.

Komunikacja

Podobnie jak ich krewniacy, nosorożce jawajskie polegają przede wszystkim na dwóch zmysłach – węchu i słuchu. Ich wzrok jest bardzo słaby, co sprawia, że reagują ucieczką na każdy niepokojący dźwięk lub zapach, nawet dochodzący z dużej odległości.

W sferze komunikacji kluczową rolę odgrywają sygnały chemiczne. Samce zajmują terytoria o powierzchni od 12 do 20 kilometrów kwadratowych, które znakują charakterystycznym pomarańczowo-czerwonym moczem oraz kopcami odchodów. Co ciekawe, w przeciwieństwie do nosorożców sumatrzańskich, jawajskie nie rozkopują swoich odchodów nogami, co sugeruje inną ewolucyjną strategię znakowania przestrzeni.

Inżynier bioróżnorodności

Jadłospis tych zwierząt składa się przede wszystkim z miękkich części roślin – liści, młodych pędów, owoców i gałązek. Jako duży roślinożerca, odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu zdrowia ekosystemu leśnego, pełniąc funkcję „inżyniera siedlisk”.

Naukowcy zidentyfikowali ponad 300 gatunków roślin, które goszczą w menu tego olbrzyma, przy czym należy podkreślić, że ok. 40% objętości pokarmu pochodzi z zaledwie kilku ulubionych. Do preferowanych przysmaków należą rośliny z rodzaju Ficus i Kleinhovia variegata. Potężna budowa ciała pozwala im na forsowanie przeszkód, których mniejsi roślinożercy nie są w stanie pokonać. Nosorożce potrafią przyginać młode drzewa do ziemi, a nawet kłaść się na nich, by dostać się do soczystych liści w koronie.

Nosorożec jawajski spożywa ok. 50 kg biomasy dziennie. Ten proces konsumpcji, połączony z wydalaniem nasion w bogatym w składniki odżywcze nawozie, zapewnia mu kluczową rolę w procesie regeneracji lasu tropikalnego.

Ostatni bastion nosorożca jawajskiego

Obecnie nosorożce jawajskie można spotkać wyłącznie w Parku Narodowym Ujung Kulon, zlokalizowanym na najbardziej wysuniętym na zachód półwyspie Jawy. To miejsce o unikatowym charakterze, gdzie wilgotne lasy nizinne spotykają się z namorzynami i bagnami. Mimo że historycznie przedstawiciele tego gatunku zamieszkiwali również tereny górzyste (do 3000 m n.p.m.), obecnie zwierzęta te są związane z terenami nizinnymi, zazwyczaj poniżej 600 m n.p.m.

Siedlisko

Kluczowym elementem siedliska jest dostęp do wody i błota. Nosorożce spędzają znaczną część dnia na kąpielach błotnych, które są niezbędne dla ich zdrowia fizycznego. Błoto chroni ich skórę przed poparzeniami słonecznymi, a także przed uciążliwymi owadami i pasożytami.

Zagrożenia dla nosorożca jawajskiego

Ujung Kulon ma status parku narodowego, jednak nie jest miejscem całkowicie bezpiecznym. Gatunek Rhinoceros sondaicus znajduje się w głębokim kryzysie egzystencjalnym, wywołanym przez czynniki ludzkie i naturalne.

Plaga kłusownictwa

Przez ponad dwie dekady wierzono, że kłusownictwo w Ujung Kulon zostało wyeliminowane dzięki intensywnym patrolom. Niestety, rok 2023 przyniósł druzgocące odkrycia. Śledztwa prowadzone przez indonezyjskie władze i różne organizacje ujawniły, że od 2019 do 2023 roku zorganizowane grupy kłusownicze zabiły aż 26 nosorożców.

Kłusownicy dysponowali szczegółowymi mapami rozmieszczenia fotopułapek i danymi o ruchu zwierząt, które prawdopodobnie pozyskali od skorumpowanych pracowników parku. To zniweczyło starania o wzrost populacji.

Zagrożenia środowiskowe

Zagrożeniem dla nosorożców są nie tylko kłusownicy, ale także arenga pierzasta. Ta szybko rosnąca palma tworzy w ich siedliskach gęsty „baldachim”, który blokuje dostęp światła słonecznego. To sprawia, że gatunki, którymi żywią się nosorożce, nie są w stanie wyrosnąć, co drastycznie ogranicza pojemność środowiskową parku i spycha zwierzęta na coraz mniejsze obszary.

Ryzyko genetyczne i choroby

Mała liczebność niesie ze sobą ryzyko chowu wsobnego, co prowadzi do osłabienia układu odpornościowego i wad wrodzonych. Sytuację pogarsza bliskość osad ludzkich i wypasanych tam bydła. Choroby odzwierzęce mogą łatwo przenieść się na nosorożce, co w przeszłości prawdopodobnie było przyczyną kilku nagłych zgonów tych zwierząt.

Nasz autor

Artur Białek

Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.