Uznano go za wymarłego, ale powrócił. Poznaj kanguroszczura – niezwykłego „ogrodnika” Australii
Kanguroszczur to jedno z mniej znanych, a jednocześnie najbardziej intrygujących zwierząt Australii. Przez dekady wiele jego populacji zniknęło z mapy kontynentu, a jeden z gatunków uznano nawet za wymarły, zanim ponownie odkryto go pod koniec XX wieku. Dziś kanguroszczury są symbolem kruchości australijskich ekosystemów i przykładem tego, jak szybko zmiany środowiskowe mogą wpłynąć na los całej grupy ssaków.
Spis treści:
Kanguroszczur to potoczna nazwa przedstawicieli rodzaju Potorous, należącego do rodziny Potoroidae w obrębie torbaczy. Został on opisany naukowo w 1804 roku, a jego nazewnictwo było przedmiotem sporów taksonomicznych w XIX wieku. Rodzaj ten obejmuje cztery gatunki, z których trzy żyją współcześnie, a jeden uznawany jest za wymarły.
Są to niewielkie torbacze o zwartej sylwetce, stosunkowo długich tylnych kończynach i ogonie pełniącym funkcję stabilizującą podczas poruszania się skokami. Ich masa ciała zależy od gatunku i waha się od 0,66 kg w przypadku kanguroszczurów myszatych do nawet 2,2 kg w przypadku kanguroszczurów długonogich.
Charakterystyczną cechą kanguroszczurów jest budowa czaszki i uzębienia. Współczesne gatunki mają wydłużoną i wąską czaszkę, natomiast forma wymarła wyróżniała się szerszym, spłaszczonym profilem. Silnie rozwinięte kły oraz wyspecjalizowane przedtrzonowce pozwalają im skutecznie przetwarzać pokarm roślinny i grzybowy.
Występowanie i tryb życia
Kanguroszczur występuje wyłącznie w Australii. Współczesne populacje są rozproszone i zajmują ograniczone obszary południowo-wschodniej oraz południowo-zachodniej części kontynentu, a także Tasmanii. Dawniej zasięg rodzaju był znacznie szerszy, jednak presja środowiskowa i działalność człowieka doprowadziły do jego drastycznego zmniejszenia.
Środowiskiem życia kanguroszczurów są przede wszystkim lasy i zarośla. Najchętniej bytują w leśnym poszyciu. Zwierzęta te prowadzą głównie nocny tryb życia. W ciągu dnia ukrywają się, a po zmroku wyruszają na poszukiwanie pokarmu.
Ich dieta opiera się w dużej mierze na grzybach, korzonkach, trawach i larwach. Kanguroszczury wykorzystują silnie rozwinięty węch. Po zlokalizowaniu potencjalnego źródła pożywienia kopią w celu wydobycia pokarmu. W ten sposób przyczyniają się do rozprzestrzeniania zarodników grzybów i odgrywają istotną rolę w funkcjonowaniu leśnych ekosystemów.
W przeszłości wcześni europejscy osadnicy uznawali je za szkodniki upraw, gdyż potrafiły żerować na roślinach użytkowych. Dziś jednak postrzegane są przede wszystkim jako cenny element rodzimej fauny Australii.
Gatunki należące do rodzaju kanguroszczurów
Do rodzaju Potorous zalicza się cztery gatunki: trzy współcześnie żyjące oraz jeden wymarły. Różnią się one zasięgiem występowania, budową czaszki oraz stopniem zagrożenia.
Kanguroszczur właściwy (myszaty)
Kanguroszczur właściwy (Potorous tridactylus), nazywany również kanguroszczurem myszatym, to gatunek typowy zwierząt tego rodzaju. Występuje on w południowo-wschodniej Australii oraz na Tasmanii. Preferuje lasy i obszary z gęstym podszyciem, gdzie znajduje odpowiednie warunki do żerowania.
Kanguroszczur myszaty charakteryzuje się smukłą, wydłużoną czaszką. Jego sierść jest popielata lub brunatnoszara z białym spodem, a ciało bez ogona mierzy 25,9–41 cm. Częściowo chwytny ogon ma około 20 cm długości.
Kanguroszczur właściwy dożywa do 7 lat. Prowadzi skryty, nocny tryb życia i rzadko bywa obserwowany w naturze. Jego populacje w wielu miejscach uległy zmniejszeniu, jednak gatunek nie znajduje się w tak dramatycznej sytuacji jak inne kanguroszczury.
Kanguroszczur reliktowy
Kanguroszczur reliktowy (Potorous gilbertii) uchodzi za jednego z najrzadszych ssaków Australii. Został opisany w 1841 roku, a w 1870 roku uznano go za wymarłego. Dopiero w 1994 roku niewielką populację odkryto ponownie w rezerwacie Two Peoples Bay w Australii Zachodniej, a do jego przetrwania nieświadomie przyczynił się książę Filip.
Początkowo liczebność dzikiej populacji była bardzo niewielka. Dzięki intensywnym działaniom ochronnym udało się ją zwiększyć, jednak gatunek nadal pozostaje krytycznie zagrożony wyginięciem.
Kanguroszczur reliktowy ma szarobrązowe futro o krótkim włosiu. Ma wąską, wydłużoną czaszkę. Ciało bez ogona może mierzyć nawet do 37,1 cm, a sam ogon od 20 do 23,6 cm.
Bardzo ograniczony zasięg występowania kanguroszczura reliktowego czyni go wyjątkowo podatnym na zagrożenia, choroby oraz drapieżnictwo.
Kanguroszczur szerokolicy
Kanguroszczur szerokolicy (Potorous platyops) jest gatunkiem wymarłym. Został opisany w XIX wieku, a wkrótce po tym zniknął z obszarów swojego występowania.
Wyróżniał się odmienną budową czaszki – jego pyszczek był szerszy i bardziej spłaszczony niż u pozostałych gatunków. Kanguroszczur szerokolicy był podobny do szczura. Mierzył do 34 cm (bez ogona), a jego futro miało szarą barwę na grzbiecie, a białą na podbrzuszu.
Przyczyny jego wyginięcia wiąże się z działaniem drapieżników, a także z przekształceniami środowiska naturalnego.
Kanguroszczur długonogi
Kanguroszczur długonogi (Potorous longipes) został opisany naukowo dopiero w 1980 roku. Występuje w ograniczonych rejonach południowo-wschodniej Australii i jest obecnie ograniczony do dwóch subpopulacji.
Jak wskazuje nazwa, wyróżnia się stosunkowo długimi tylnymi kończynami. Ciało kanguroszczura długonogiego mierzy 38–41,5 cm, a ogon nawet do 32,5 cm. Gatunek ten jest zagrożony wyginięciem, głównie ze względu na utratę siedlisk i presję drapieżników. Podobnie jak inne kanguroszczury, prowadzi nocny tryb życia i specjalizuje się w wyszukiwaniu korzonków, grzybów, bulw i drobnych bezkręgowców.
Zagrożenia i status ochrony
Wszystkie współczesne gatunki rodzaju Potorous zostały silnie dotknięte zmianami środowiskowymi od czasu europejskiej kolonizacji Australii. Najważniejsze zagrożenia to:
- drapieżnictwo ze strony introdukowanych gatunków, zwłaszcza lisów,
- utrata i fragmentacja siedlisk,
- zmiany reżimu pożarowego,
- presja ze strony działalności rolniczej.
Kanguroszczur reliktowy znajduje się w kategorii krytycznie zagrożonych, natomiast kanguroszczur długonogi jest uznawany za zagrożony. Kanguroszczur właściwy ma stosunkowo stabilniejszą sytuację, choć również wymaga monitoringu i jest uznawany za gatunek bliski zagrożenia. Kanguroszczur szerokolicy uznawany jest za gatunek wymarły.
Ochrona kanguroszczurów obejmuje tworzenie rezerwatów, kontrolę populacji drapieżników oraz programy hodowli i translokacji. Przypadek ponownego odkrycia kanguroszczura reliktowego pokazuje, że nawet niewielkie populacje mogą przetrwać w sprzyjających warunkach, jednak ich przyszłość zależy od konsekwentnych działań ochronnych.
Źródło: National Geographic Polska
Nasza autorka
Marzena Wardyn-Kobus
Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.