Guniak pojawia się wraz z nadejściem lata. Jego wieczorne loty stanowią nieodłączny element czerwcowego krajobrazu

Spis treści:

1. Morfologia guniaka
2. Cykl rozwojowy – od jaja do imago
3. Rozmieszczenie geograficzne i preferencje siedliskowe
4. Wieczorne loty
5. Dieta guniaka

Jako przedstawiciel rodziny poświętnikowatych, guniak dzieli wiele cech morfologicznych i behawioralnych z bardziej znanym chrabąszczem majowym. Należy jednak podkreślić, że jego biologia wykazuje szereg unikatowych adaptacji, które pozwalają mu na zasiedlanie specyficznych nisz ekologicznych, często niedostępnych dla jego większych kuzynów.

Morfologia guniaka

Guniak czerwczyk (Amphimallon solstitiale) jest zaliczany do rodzaju Amphimallon w obrębie podrodziny chrabąszczowatych. To owad o krępej, owalnej budowie ciała, idealnie przystosowanej do poruszania się w gęstej roślinności i do penetracji luźnych warstw gleby (przez samice). Pancerz ma kolor żółtobrunatny, miodowy lub jasnokasztanowy. Takie ubarwienie zapewnia chrabąszczowi skuteczny kamuflaż w środowisku glebowym i ściółkowym.

Przedstawiciele tego gatunku osiągają od 14 do 18 mm długości. To właśnie rozmiar jest jedną z cech odróżniających guniaka od nieco większego chrabąszcza majowego. Kolejną, łatwiejszą do identyfikacji, jest owłosienie – gęste, długie i pokrywające niemal całe przedplecze i spód odwłoka.

Głowa

Głowa guniaka jest stosunkowo krótka i szeroka, z dużymi, wypukłymi oczami, które odgrywają kluczową rolę podczas wieczornych lotów, pozwalając na orientację przy minimalnym natężeniu światła i lokalizację źródeł światła sztucznego.

Aparat gębowy typu gryzącego u imago jest w pełni wykształcony, choć warto wspomnieć, że jego funkcja u dorosłych osobników jest tematem debat naukowych. Niektóre badania sugerują, że dorosłe chrząszcze pobierają znikomą ilość pokarmu, skupiając się na zasobach zgromadzonych w stadium larwalnym.

Czułki

Czułki guniaka czerwczyka składają się z 9 członów. Trzy końcowe tworzą tzw. buławkę, która u samców jest znacznie bardziej rozbudowana niż u samic. Ten dymorfizm płciowy jest bezpośrednio związany z biologią rozrodu – większa powierzchnia blaszek na czułkach samca pozwala na detekcję śladowych ilości feromonów uwalnianych przez samice ukryte w roślinności.

Pokrywy skrzydeł

Pokrywy skrzydeł guniaka są najczęściej gładkie, pozbawione charakterystycznego dla chrabąszcza majowego żeberkowania. Nie można jednak nie wspomnieć, że u niektórych populacji da się dostrzec delikatne podłużne linie.

Ważnym szczegółem anatomicznym jest zakończenie odwłoka. U guniaka jest ono zaokrąglone, co stanowi istotną cechę diagnostyczną pozwalającą wykluczyć pokrewne gatunki o zaostrzonym pygidium.

Cykl rozwojowy – od jaja do imago

Rozwój guniaka charakteryzuje się długotrwałością, co jest typowe dla owadów, których stadia larwalne muszą skumulować znaczną ilość biomasy na ubogiej diecie. Cykl ten trwa zazwyczaj dwa lata w cieplejszych rejonach Europy lub trzy lata w chłodniejszym klimacie.

Proces zaczyna się od lotów godowych w czerwcu i lipcu. Po kopulacji samica penetruje glebę na głębokość od 10 do 25 cm, wybierając miejsca o umiarkowanej wilgotności i luźnej strukturze. Składa tam od 30 do 40 białych, połyskujących jaj, które w ciągu około 3–4 tygodni przekształcają się w pierwsze stadium larwalne (L1). Wkrótce po zakończeniu rozrodu ginie.

Stadium larwalne

Larwy (pędraki) przechodzą przez trzy stadia wzrostu, z których każde charakteryzuje się większym zapotrzebowaniem na pokarm i głębszą penetracją podłoża. Stadium L1 żywi się głównie drobnymi korzonkami, podczas gdy L2 i L3 atakują grubsze korzenie roślin uprawnych i drzew. Pędraki wykazują sezonowe migracje pionowe w profilu glebowym – jesienią schodzą poniżej strefy zamarzania (nawet do 50–80 cm), a wiosną powracają w strefę korzeniową. Stadium larwalne trwa od 2 do 3 lat.

Przepoczwarzenie

Kluczowym momentem cyklu jest przepoczwarczenie, które następuje zazwyczaj w maju trzeciego roku rozwoju. Larwa tworzy gładkościenną komorę w ziemi, w której następuje całkowita reorganizacja organizmu. Dorosłe chrząszcze opuszczają kolebki ziemne niemal synchronicznie, co prowadzi do zjawiska masowych lotów, które w niektórych latach przybierają formę lokalnych inwazji. Stadium poczwarki trwa od 3 do 4 tygodni. Dorosłe osobniki żyją do 4 tygodni.

Rozmieszczenie geograficzne i preferencje siedliskowe

Guniak czerwczyk jest gatunkiem o szerokim zasięgu palearktycznym. Występuje od zachodnich wybrzeży Europy, przez Europę Środkową, Bałkany, Turcję, aż po środkową i zachodnią Azję. W Polsce jest uważany za gatunek pospolity, choć jego zagęszczenie jest silnie uzależnione od rodzaju gleby.

Idealnym siedliskiem dla przedstawicieli tego gatunku są tereny charakteryzujące się lekkimi, piaszczystymi lub piaszczysto-gliniastymi glebami o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego. Takie podłoże sprzyja migracji larw i nie kumuluje nadmiernej wilgoci, która mogłaby prowadzić do infekcji grzybowych pędraków.

Miejsca, które zasiedla guniak, to:

• obszary rolnicze – pola uprawne sąsiadujące z zadrzewieniami śródpolnymi;
• obszary leśne – zręby, luki drzewostanu i brzegi lasów;
• tereny zurbanizowane – parki, ogrody botaniczne, trawniki miejskie i cmentarze.

Wieczorne loty

Najbardziej charakterystyczne dla tych owadów są ich niezdarne wieczorne loty. Rozpoczynają się o zmierzchu, kiedy światło słoneczne zaczyna już zanikać, a temperatura powietrza utrzymuje się powyżej 18 stopni Celsjusza.

Chrząszcze te są ociężałe i latają w sposób chaotyczny. Należy jednak wspomnieć, że wykazują tendencję do precyzyjnego nawigowania w kierunku wysokich obiektów pionowych, takich jak korony dębów, brzóz czy sosen. To zachowanie, polegające na gromadzeniu się samców wokół najwyższych punktów w terenie, jest strategią służącą maksymalizacji szans na spotkanie samicy.

Lotom guniaków towarzyszy charakterystyczne buczenie. Dźwięk ten wynika z wysokiej częstotliwości uderzeń skrzydeł, co jest niezbędne do utrzymania masywnego ciała w powietrzu. Charakterystyczna jest też ich reakcja na sztuczne światło. Owady, zdezorientowane przez latarnie czy oświetlenie domowe, tracą orientację względem naturalnych punktów odniesienia (takich jak sylwetki drzew na tle nieba) i zaczynają krążyć wokół lamp, często uderzając o nie i spadając na ziemię. To zjawisko bywa uciążliwe dla ludzi, a dla owadów – fatalne w skutkach. Zdarza się, że chrząszcze padają wówczas ofiarą drapieżników lub giną z wycieńczenia.

Dieta guniaka

Jadłospis guniaka czerwczyka nie jest jednorodny. Pędraki odżywiają się pokarmem dostępnym pod ziemią, natomiast dorosłe osobniki ucztują w koronach drzew.

Żerowanie larw

Larwy guniaka są klasyfikowane jako polifagi korzeniowe. Ich dieta obejmuje:

• korzenie traw – larwy przecinają korzenie tuż pod szyjką korzeniową, co prowadzi do zamierania całych płatów darni;
• uprawy warzywne i okopowe – szczególne straty odnotowuje się w uprawach ziemniaków, marchwi, buraków cukrowych oraz truskawek. Larwy nie tylko zjadają korzenie, ale również wygryzają głębokie dziury w bulwach;
• szkółki leśne i sadowe – młode drzewka dębu, buka, sosny i gatunki owocowe są wyjątkowo wrażliwe na żerowanie pędraków. Utrata nawet części systemu korzeniowego u młodej sadzonki prowadzi do trwałego upośledzenia jej wzrostu lub całkowitego obumarcia.

Żerowanie imago

W przeciwieństwie do larw, dorosłe osobniki powodują znikome szkody gospodarcze. Imago prowadzą tzw. żer uzupełniający – zgryzają miękisz liści dębów, brzóz, buków i igieł młodych sosen. Uszkodzenia w koronie drzew rzadko przekraczają próg szkodliwości ekonomicznej i najczęściej ograniczają się do dziurawienia blaszek liściowych.

Nasz autor

Artur Białek

Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.