Ten człowiek trząsł państwem Piastów! Sieciech, czyli czarny charakter polskiego średniowiecza
Bił własną monetę, obsadzał najważniejsze urzędy, wyganiał książąt i romansował z księżną. Choć nie nosił korony, przez kilkanaście lat to on był faktycznym władcą Polski. Kim naprawdę był palatyn Sieciech – genialnym mężem stanu i sprawnym politykiem, czy bezwzględnym cynikiem, który doprowadził państwo Piastów na skraj przepaści?
Spis treści:
- Kim był palatyn Sieciech i jak zdobył absolutną władzę na dworze Hermana?
- Własna moneta i polityczne zbrodnie. Do czego zdolny był palatyn Sieciech?
- Bunt młodzieży i spisek. Jak doszło do upadku wszechpotężnego palatyna?
- Czarny PR w kronikach. Czy możemy wierzyć Gallowi Anonimowi?
- Posłuchaj całej rozmowy o palatynie Sieciechu i Władysławie Hermanie
W powszechnej świadomości historycznej XI-wieczna Polska kojarzy się z potęgą Bolesława Chrobrego lub dramatycznym konfliktem Bolesława Śmiałego z biskupem Stanisławem. Jednak gdy po wygnaniu Śmiałego władzę w Krakowie objął jego młodszy brat Władysław I Herman, ster rządów przejęła postać absolutnie wyjątkowa. Palatyn Sieciech stał się najpotężniejszym człowiekiem w kraju, a jego rola do dziś wywołuje gorące dyskusje wśród mediewistów.
Kim był palatyn Sieciech i jak zdobył absolutną władzę na dworze Hermana?
Urząd palatyna (zwanego po polsku wojewodą) w XI wieku różnił się diametralnie od swojej późniejszej formy. Palatyn był prawą i lewą ręką księcia, zarządzał dworem i skarbem oraz dowodził wyprawami wojennymi. W rozmowie z redaktorem naczelnym National Geographic Polska mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego, prof. Bożena Czwojdrak, porównuje tę rolę do współczesnych realiów politycznych. – Wojewoda czy palatyn w XI wieku to był człowiek praktycznie do wszystkiego. Prowadził wyprawy wojskowe, zarządzał dworem. Był – używając dzisiejszej nomenklatury – odpowiednikiem współczesnego premiera – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak.
Według badań prof. Janusza Kurtyki, Sieciech wywodził się z potężnego rodu Toporczyków, z którego w późniejszych wiekach wyrosły tak wpływowe rody magnackie jak Tęczyńscy z zamku Tęczyn. Jego błyskotliwa kariera rozpoczęła się prawdopodobnie u boku Bolesława Śmiałego, jednak to u boku schorowanego i ugodowego Władysława Hermana palatyn osiągnął szczyt wpływów.
Sam Herman uchodził za władcę słabego, cierpiącego na bezwład nóg i stroniącego od pola bitwy. Jak zauważa prof. Czwojdrak: „Władysław Herman nie miał możliwości, żeby się rozwinąć. Najpierw dominujący brat Bolesław, a później Sieciech, który w dużej mierze realizował własne plany”.
Własna moneta i polityczne zbrodnie. Do czego zdolny był palatyn Sieciech?
Potęga palatyna ujawniła się w sposób bezprecedensowy – Sieciech zaczął wybijać własną monetę z własnym imieniem. W średniowieczu prawo minicze było wyłącznym atrybutem monarchy. Emisja takiego pieniądza nie służyła celom handlowym, lecz stanowiła manifestację ogromnej władzy i wpływu.
Dominacja palatyna opierała się jednak nie tylko na symbolach, ale i na bezwzględnej polityce dynastycznej. Gdy z Węgier sprowadzono Mieszka Bolesławowica – syna wygnanego Bolesława Śmiałego – stanął on na drodze do sukcesji synom Hermana. Wkrótce młody Mieszko został otruty, a za zbrodnią najpewniej stali ludzie z otoczenia Sieciecha i Hermana.
Prof. Bożena Czwojdrak wskazuje, że Władysław Herman mogł nie być jedynie bierną kukiełką. – Jeśli to wszystko działo się za jego przyzwoleniem, to Władysław Herman był władcą wyrachowanym i okrutnym. Może po prostu trafił w zły czas – pomiędzy bardzo silnego brata Bolesława Śmiałego a niezwykle ambitnego syna Bolesława Krzywoustego – zaznacza badaczka.
Sytuację na dworze dodatkowo zagęściło trzecie małżeństwo Hermana z księżniczką salicką Judytą Marią. Według przekazów kronikarskich księżna i palatyn nawiązali płomienny romans i stworzyli nieformalny duet, który przejął całkowitą kontrolę nad państwem Piastów. Pierworodnego syna Hermana, Zbigniewa, odesłano do klasztoru, natomiast nad małoletnim Bolesławem Krzywoustym opiekę objął krewny Sieciecha, Wojsław.
Bunt młodzieży i spisek. Jak doszło do upadku wszechpotężnego palatyna?
Wszechwładza palatyna doprowadziła w końcu do wybuchu wojny domowej. Młodzi książęta – Zbigniew i Bolesław Krzywousty – mimo dotychczasowych nieporozumień, zawarli sojusz przeciwko palatynowi Sieciechowi. W spisek zaangażowali się także możnowładcy z opozycyjnego rodu Awdańców na czele z wojewodą Skarbimirem.
Sytuacja była kuriozalna: Władysław Herman kilkakrotnie obiecywał synom, że odsunie palatyna od siebie, po czym... pod osłoną nocy uciekał na drugą stronę rzeki do obozu Sieciecha. Ostatecznie zjednoczona opozycja możnowładcza i naciski duchowieństwa zmusiły księcia do uległości. Około 1100 roku palatyn Sieciech został skazany na wygnanie. Choć po latach powrócił do kraju, jego potęga polityczna została bezpowrotnie złamana.
Czarny PR w kronikach. Czy możemy wierzyć Gallowi Anonimowi?
Głównym źródłem wiedzy o Sieciechu jest słynna kronika, którą napisał Gall Anonim. Warto jednak pamiętać, że kronikarz pisał na dworze Bolesława Krzywoustego, a jego mecenasami byli bezpośredni wrogowie palatyna. – Gall Anonim pisał na dworze Bolesława Krzywoustego i pod patronatem rodu Awdańców. Sieciech był dla niego wrogiem politycznym, dlatego w kronice zastosował wobec niego klasyczny czarny PR. Ufałabym przekazowi Galla w tej materii na około 80 percent – ocenia prof. Czwojdrak.
Warto też zauważyć, że za panowania Hermana doszło do wyjątkowego w polskich dziejach wydarzenia – środek ciężkości państwa przesunął się na Mazowsze. Książę szczególnie upodobał sobie Płock jako stolicę Polski, gdzie znajdował się główny ośrodek jego władzy.
Posłuchaj całej rozmowy o palatynie Sieciechu i Władysławie Hermanie
Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich władców i szarych eminencji polskiego średniowiecza? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o tajemnicy pierwszej polskiej monety możnowładcy, kulisach otrucia Mieszka Bolesławowica i ucieczkach księcia Hermana na drugą stronę rzeki. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify.
Źródła: Uniwersytet Śląski; National Geographic Polska
Nasz ekspert
Łukasz Załuski
Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.