Skandal obyczajowy na piastowskim dworze. Dlaczego dumna księżna Gryfina publicznie upokorzyła męża?

Spis treści:

1. Dwa bezdzietne małżeństwa. Fatum nad Krakowem i Sieradzem
2. Gryfina zrzuca czepiec. Publiczne upokorzenie władcy
3. Makabryczna dieta – żaby, jaszczurki i węże
4. Szansa, którą wykorzystał Władysław Łokietek
5. Posłuchaj całej rozmowy o Bolesławie Wstydliwym

W średniowiecznej Europie brak męskiego potomka był dla władcy nie tylko osobistą tragedią, ale i wyrokiem politycznym. Gdy dynastyczna przyszłość zawisła na włosku, a księżna publicznie obwieściła niemoc swojego małżonka, polski książę zdecydował się na kurację, która wprawiła poddanych w osłupienie. W piastowskich komnatach gotowano specyfiki z płazów i gadów, a desperacka walka o męskość przerodziła się w jeden z najgłośniejszych skandali obyczajowych XIII stulecia.

Dwa bezdzietne małżeństwa. Fatum nad Krakowem i Sieradzem

Kiedy bezdzietny Bolesław Wstydliwy szukał sukcesora, jego wzrok padł na zaufanego księcia sieradzkiego, Leszka Czarnego. Paradoksalnie obaj władcy borykali się z uderzająco podobnym dramatem, choć u każdego z nich miał on zupełnie inne podłoże. Podczas gdy Bolesław z własnej woli trwał w białym małżeństwie z Kingą, Leszek Czarny stał się ofiarą bezpardonowego ataku na swoją męskość.

„Bolesław Wstydliwy zaprzyjaźnia się w pewnym momencie z księciem sieradzkim Leszkiem Czarnym, którego ostatecznie wyznaczy na swoje następstwo i który zresztą boryka się z podobnym problemem” – wyjaśnia w rozmowie prof. Bożena Czwojdrak.

O ile jednak krakowski dwór otoczył czystość Kingi i Bolesława nimbem świętości, o tyle na dworze sieradzkim doszło do otwartej wojny małżeńskiej, w którą zaangażowali się najpotężniejsi monarchowie regionu.

Gryfina zrzuca czepiec. Publiczne upokorzenie władcy

W 1265 roku Leszek poślubił Gryfinę (Agrypinę), ruską księżniczkę, wnuczkę króla Węgier Beli IV. Małżeństwo zaaranżowane przez Bolesława Wstydliwego miało pieczętować sojusze, ale po sześciu latach pożycia wybuchł bezprecedensowy kryzys. W 1271 roku dumna Gryfina publicznie ogłosiła, że jej mąż jest impotentem i od lat nie skonsumował związku.

Na znak protestu i demonstracji swojego dziewictwa księżna zrzuciła czepiec – symbol kobiety zamężnej – i zaczęła nosić dziewczęcy wianek, po czym ostentacyjnie opuściła męża i schroniła się w Krakowie. Historycy do dziś spierają się, czy zarzut o niemoc był autentyczny, czy stanowił jedynie wyrachowany pretekst ambitnej arystokratki, niezadowolonej z prowincjonalnego statusu Sieradza. Dla Leszka był to potężny cios wizerunkowy, grożący unieważnieniem małżeństwa i utratą szans na krakowski tron.

Makabryczna dieta – żaby, jaszczurki i węże

Aby ratować reputację, położyć kres plotkom i doprowadzić do pojednania z żoną, Leszek Czarny poddał się kuracji u najsłynniejszego autorytetu medycznego ówczesnej Polski – dominikanina Mikołaja z Polski, kształconego na uniwersytetach we Francji. Ówczesna medycyna galeniczno-humoralna uważała gady i płazy za nośniki potężnych sił witalnych i odrodzenia.

Medyk zalecił księciu drastyczną terapię: regularne spożywanie wywarów i potraw z żab, jaszczurek oraz węży. Kuracja nie przyniosła jednak pożądanego skutku biologicznego, wywołując za to falę oburzenia wśród poddanych i duchowieństwa. Jak bezlitośnie odnotował kronikarz w Roczniku Traski: „Książę z powodu jedzenia gadów i płazów »popadł u narodu w wielką obrzydliwość«”.

Poświęcenie Leszka nie dało upragnionego dziedzica, ale zażegnało kryzys polityczny. Dzięki zabiegom Bolesława Wstydliwego małżonkowie w 1275 roku pojednali się, a Gryfina wróciła do męża.

Szansa, którą wykorzystał Władysław Łokietek

Choć intymna kuracja Leszka Czarnego przeszła do legendy jako kuriozum medycyny średniowiecznej, polityczny skutek bezdzietności księcia zmienił mapę Europy Środkowej. Gdy w 1279 roku Bolesław Wstydliwy zmarł, Leszek płynnie przejął rządy w Krakowie, stając się jednym z prekursorów obrony miasta:

„Kraków nie ma jeszcze murów miejskich. Te mury miejskie tak na dobrą sprawę zacznie stawiać dopiero Leszek Czarny, a dokończy władca z dynastii czeskiej, czyli Wacław II” – zauważa prof. Czwojdrak.

Przenosząc się do stolicy, Leszek musiał podzielić ojcowiznę. Ziemię sieradzką przekazał swojemu młodszemu, przyrodniemu bratu – Władysławowi Łokietkowi. Gdy Leszek zmarł bezpotomnie w 1288 roku, to właśnie Łokietek, zyskawszy wcześniej solidną bazę terytorialną, rozpoczął wieloletnią batalię o koronę, która zakończyła rozbicie dzielnicowe.

Posłuchaj całej rozmowy o Bolesławie Wstydliwym

Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich władców? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o jednym z najciekawszych władców epoki rozbicia dzielnicowego. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify.

Źródła: Uniwersytet Śląski; National Geographic Polska

Chcesz znaleźć więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler.

Nasz autor

Łukasz Załuski

Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.