Geniusz w białych rękawiczkach czy bezwzględny gracz? Prawda o Henryku Brodatym

Większość z nas ze szkoły wynosi prosty schemat: rozbicie dzielnicowe, klęska pod Legnicą i Konrad Mazowiecki sprowadzający zakonników z czarnym krzyżem na płaszczach. Jednak rzeczywistość XIII-wiecznej Polski była znacznie bardziej złożona, a jej głównym reżyserem przez dekady pozostawał książę wrocławski i krakowski Henryk I Brodaty.

Spotkanie nad Dłubnią i geneza krzyżackiego błędu

Podręcznikowa narracja obarcza wyłączną winą za obecność zakonu Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego księcia Mazowsza. Źródła wskazują jednak, że to nie Konrad Mazowiecki wpadł na ten pomysł.

„Podczas rozmów nad rzeczką Dłubnią Henryk Brodaty zaproponował mu sprowadzenie takiego biednego, błąkającego się, wygnanego niedawno z Królestwa Węgier zakonu (...) gdzie jeden z jego szwagrów miał także udział w tymże zakonie. I w ten sposób zaczynają się pojawiać w Prusach nasi Krzyżacy” – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego.

Konrad Mazowiecki miał poważny problem z łupieżczymi najazdami pogańskich Prusów, będącymi odpowiedzią na jego nieudane próby podboju ich ziem. Spotkanie rywalizujących ze sobą Piastów nad podkrakowską rzeką Dłubnią przyniosło nieoczekiwane porozumienie. Henryk Brodaty, który już wcześniej sprowadził pierwszych rycerzy-zakonników na Śląsk bez negatywnych konsekwencji, podsunął Konradowi rozwiązanie.

Śląski cud gospodarczy: złoto, korzenie i wolnizna

Zanim Henryk Brodaty sięgnął po tron krakowski, uczynił ze Śląska najbogatszą i najnowocześniejszą dzielnicę ówczesnej Polski. Wraz z ojcem, Bolesławem Wysokim (synem Władysława Wygnańca), przeprowadził zakrojoną na gigantyczną skalę akcję kolonizacyjną i lokacyjną.

„Śląsk zaczyna się pod rządami tych dwóch książąt, a szczególnie Henryka Brodatego, nieprawdopodobnie rozwijać. Dodatkowo przyjeżdża tam mnóstwo nowych osadników (...) Śląsk w bardzo krótkim czasie staje się naprawdę bardzo mocno zurbanizowaną częścią tego kraju” – podkreśla prof. Bożena Czwojdrak.

Rozwój ten opierał się na konkretnych mechanizmach prawno-ekonomicznych:

• Lokacje „na surowym korzeniu”: Zakładanie zupełnie nowych osad i miast po uprzednim wykarczowaniu puszcz.
• Wolnizna: Długoletnie zwolnienie z podatków i posług (od 2 do nawet 24 lat dla nowo powstających wsi i grodów), pozwalające osadnikom stanąć na nogi.
• Ślady w toponimii: W Małopolsce i na Mazowszu pozostałością po tym okresie są liczne wsie o nazwie Wola lub Wólka, natomiast na Śląsku – Lgota (dzisiejsza Ligota), wywodząca się od słowa „ulżyć”.
• Śląska gorączka złota: Odkrycie złotonośnych piasków m.in. w rejonie Złotoryi (osada Płuczki) przyciągnęło rzesze górników i kupców z Zachodu.

Polityk w białych rękawiczkach

W epoce, w której spory dynastyczne rozstrzygano zazwyczaj mieczem, Henryk Brodaty wyróżniał się pragmatyzmem i dyplomatycznym kunsztem.

„Jest to – nie bałabym się powiedzieć – chyba najlepszy dyplomata, jeżeli chodzi o ten okres rozbicia dzielnicowego. On większość rzeczy załatwia właśnie metodami dyplomatycznymi, jest pod tym kątem rzeczywiście świetny, robi wszystko w białych rękawiczkach” – zaznacza historyczka.

Książę potrafił zawierać sojusze z Leszkiem Białym i Władysławem Laskonogim, by w razie zmiany układu sił natychmiast korygować kurs polityczny. Obejmował regencje nad kolejnymi dzielnicami, zręcznie lawirując między rywalami, co ostatecznie doprowadziło go w 1232 roku na wawelski tron w Krakowie.

Dramat małżeński i broda na znak rozstania

Prywatne życie księcia nierozerwalnie wiąże się z postacią jego małżonki, Jadwigi z bawarskiego rodu Andechsów – późniejszej świętej Jadwigi Śląskiej. Związek ten, zawarty ze względów dynastycznych, gdy Jadwiga miała zaledwie 12 lat, był pełen osobistych tragedii. Po urodzeniu siedmiorga dzieci, z których większość zmarła w młodym wieku, księżna podjęła radykalną decyzję.

„Jadwiga właściwie po kilkunastu latach małżeństwa, nie dobijając jeszcze trzydziestki, poprosiła męża, żeby zakończyli współżycie. Poprosiła go także o to, żeby mogła się oddalić do zakonu (...) Henryk wyraził na to zgodę, ufundował zresztą klasztor cysterek w Trzebnicy” – mówi prof. Czwojdrak.

To właśnie temu wydarzeniu książę zawdzięczał swój przydomek. W epoce, gdy panowała moda na gładko ogoloną twarz, Henryk na znak ślubu czystości i rozłąki z małżonką przestał golić brodę.

Klątwa, niepochowane ciało i najazd, który przekreślił wszystko

Schyłek życia wybitnego polityka nie przypominał triumfalnego pochodu. Henryk Brodaty nie wahał się łamać traktatów, co ściągnęło na niego gniew hierarchów kościelnych. Choć przez lata interweniował u swoich kontaktów w kurii rzymskiej, tuż przed śmiercią dosięgła go klątwa papieska (ekskomunika).

Gdy książę zmarł w Krośnie Odrzańskim w 1238 roku, jako wyklęty nie mógł spocząć w poświęconej ziemi. Dopiero dramatyczna interwencja Jadwigi oraz zabiegi dyplomatyczne jego syna, Henryka II Pobożnego, doprowadziły do zdjęcia kary i godnego pochówku w Trzebnicy.

Budowane przez dekady tzw. państwo Henryków Śląskich legło w gruzach zaledwie trzy lata później – w 1241 roku pod Legnicą, gdzie Henryk Pobożny poległ w starciu z Mongołami. Na ostateczne zjednoczenie Polska musiała czekać kolejne dekady, wraz z drogą Władysława Łokietka do koronacji.

Posłuchaj całej rozmowy o Henryku Brodatym

Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich władców? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o jednym z najciekawszych władców ze Śląska. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify.

Źródła: Uniwersytet Śląski; National Geographic Polska

Chcesz znaleźć więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler.

Nasz autor

Łukasz Załuski

Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.