Bezpłodność oznaczała w średniowieczu wyrok? Mroczne sekrety i niewyjaśnione zgony na polskim dworze

Spis treści:

1. Tragedia w Wielkopolsce. Czy książę zlecił zabójstwo żony?
2. Szaleństwo za murami zamku. Piętno choroby psychicznej
3. Posłuchaj całej rozmowy o kobietach w polskim średniowieczu

Gdy współcześnie myślimy o średniowiecznych małżeństwach dynastycznych, widzimy w nich układ czysto polityczny. Jednak dla samych kobiet gra toczyła się o znacznie wyższą stawkę – o przetrwanie. Jeśli królowa nie rodziła dzieci, jej pozycja drastycznie spadała, a szansa na to, że mąż zacznie szukać radykalnych rozwiązań, drastycznie rosła. Jak zauważa prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego, najczęstszą przyczyną śmierci kobiet były co prawda powikłania poporodowe, ale brak ciąży wcale nie gwarantował bezpiecznego życia. Wręcz przeciwnie – stawał się pretekstem do zbrodni, o których szeptano na dworach przez pokolenia.

Tragedia w Wielkopolsce. Czy książę zlecił zabójstwo żony?

Jedną z najbardziej tajemniczych i ponurych kart polskiego średniowiecza są losy Ludgardy, księżniczki szczecińskiej i żony Przemysła II. Kobieta zmarła w niewyjaśnionych okolicznościach, a ówczesne kroniki niemal wprost oskarżyły jej męża o zaplanowanie morderstwa.

Powód? Ludgarda była bezpłodna, co dla ambitnego księcia dążącego do korony królewskiej stanowiło przeszkodę nie do zaakceptowania. – Jedyną formą wyeliminowania bezpłodnej żony było jej zabicie. No, nie oszukujmy się – mówi bez ogródek prof. Bożena Czwojdrak.

Badaczka przypomina, że w mętnych zapisach „Kroniki wielkopolskiej” i późniejszych podaniach przeplatają się dwie skrajne wersje wydarzeń. Jedna z nich, próbując wybielić księcia, oskarżała Ludgardę o rzekomy romans z rycerzem Topkiem Zarębą. Druga, znacznie bardziej prawdopodobna w realiach walki o sukcesję, wskazuje na bezwzględny mord polityczny.

Przypadek Ludgardy pokazuje, jak kruchy był los kobiety, która nie spełniła swojego podstawowego, dynastycznego zadania. W świecie wielkiej polityki brak potomka mógł stać się wyrokiem śmierci wykonanym w zaciszu zamkowej sypialni.

Szaleństwo za murami zamku. Piętno choroby psychicznej

Dworska rzeczywistość to jednak nie tylko polityczne kalkulacje, ale też dramaty ukrywane za grubymi murami. Jednym z najbardziej poruszających wątków rozmowy jest historia syna słynnego Gniewosza z Dalewic (tego samego, który publicznie zarzucał zdradę królowej Jadwidze Andegaweńskiej). Mężczyzna ten, jak wynika z zachowanych dokumentów procesowych, był człowiekiem ciężko i niebezpiecznie chorym psychicznie.

Jego żona stała się ofiarą niewyobrażalnego domowego piekła. Zeznania kobiety malują obraz bezwzględnego okrucieństwa – była wiązana, przypalana ogniem i nieustannie maltretowana. Co robiły kobiety w obliczu takiego koszmaru? Szukały ratunku w jedynej instytucji stojącej ponad władzą terytorialną – w Kościele. – Wyczerpała już wszystkie możliwości w kraju, pisała po prostu bezpośrednio do papieża. Przyszła odpowiedź papieska o tym, że tak, to małżeństwo należy rozwiązać, bo mąż jest psychicznie chory – opowiada prof. Czwojdrak.

Historia ta miała jednak przewrotny i gorzki finał. Na unieważnienie związku... nie zgodził się król Władysław Jagiełło. Powód był czysto ambicjonalny – monarcha poczuł się urażony, że zdesperowana kobieta pominęła jego majestat i udała się bezpośrednio do Rzymu. Choć kobiecie po latach traumy ostatecznie udało się uwolnić, sprawa ta doskonale ilustruje, jak zdrowie psychiczne i ludzkie cierpienie stawały się zakładnikami w grze o władzę i autorytet.

Posłuchaj całej rozmowy o kobietach w polskim średniowieczu

Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich i jagiellońskich władczyń? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o podwójnej bigamii Kazimierza Wielkiego i fałszowaniu papieskich bulli przez królewską kancelarię. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify.

Źródło: National Geographic Polska

Nasz ekspert

Łukasz Załuski

Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.