Bez niego Łokietek nigdy nie założyłby korony. Zapomniany Piast, który utorował drogę do zjednoczenia

Spis treści:

1. Czeski cień nad granicą. Jak Małopolsce groziło całkowite odcięcie?
2. Zamach na autorytet Kościoła. Dlaczego książę uwięził biskupa krakowskiego?
3. Jak krakowscy mieszczanie uratowali tron Piasta
4. Pogromca Jaćwieży i wschodni taras obronny
5. Jak Leszek zbudował potęgę Łokietka?
6. Posłuchaj całego odcinka o Leszku Czarnym

Gdy myślimy o odrodzeniu Królestwa Polskiego na początku XIV wieku, przed oczami staje niezłomny Władysław Łokietek. Jednak żaden władca nie działa w politycznej próżni. Zanim karłowaty książę z Brześcia Kujawskiego wyruszył po wawelską koronę, polityczny fundament pod ten zryw zbudował jego starszy, przyrodni brat – Leszek Czarny. W rozmowie w studiu National Geographic prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego kreśli portret księcia, który wbrew opinii historyków nie był politycznym pechowcem, lecz zdeterminowanym reformatorem.

Czeski cień nad granicą. Jak Małopolsce groziło całkowite odcięcie?

Schyłek XIII wieku to apogeum rozbicia dzielnicowego. Dawne więzy krwi wygasły, a piastowscy książęta zaczęli postrzegać swoich kuzynów jako obcych rywali. Najbardziej dramatyczny proces zachodził na południu, gdzie Śląsk rozpadł się na mozaikę bezsilnych mikropaństewek, takich jak księstwo bytomskie czy gliwickie.

Pozbawieni armii i dochodów podatkowych książęta szukali ratunku u potężnych sąsiadów z południa – czeskich Przemyślidów: Przemysła Ottokara II i Wacława II. Jak wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak:

„Książę bytomski Kazimierz składa hołd władcy czeskiemu... Wprawdzie traci suwerenność, ale dostaje zabezpieczenie władcy czeskiego, że jeżeli ktoś na niego najedzie, to Czechy ruszą w jego obronie. Przy granicy małopolskiej zaczyna nam się tworzyć pomału enklawa czeska”.

W tym samym czasie na Mazowszu i w Wielkopolsce dorastało pokolenie ambitnych, bezwzględnych rywali – z Przemysłem II na czele. Przejęcie dzielnicy krakowsko-sandomierskiej przez Leszka Czarnego w 1279 roku z nominacji zmarłego bezpotomnie Bolesława Wstydliwego zapobiegło natychmiastowemu rozerwaniu Małopolski przez sąsiadów.

Zamach na autorytet Kościoła. Dlaczego książę uwięził biskupa krakowskiego?

Rządy Leszka w Krakowie od początku wywoływały opór potężnych rodów możnowładczych, które przywykły do słabych, uległych władców. Na czele buntu stanął jeden z najbardziej wpływowych ludzi w państwie – biskup krakowski Paweł z Przemankowa.

Duchowny jawnie sprzyjał opozycji i sabotował działania księcia. Leszek Czarny nie zamierzał jednak ulegać presji i zdecydował się na krok, który w średniowieczu groził najsurowszymi karami kościelnymi: nakazał aresztować i uwięzić biskupa na zamku w Sieradzu. Konflikt wywołał wstrząs w kurii rzymskiej i skończył się papieską bullą grożącą klątwą oraz gigantycznym odszkodowaniem finansowym. Jednak Leszek wysłał czytelny sygnał – to książę decyduje o losach państwa, a nie magnaci w mitrach.

Jak krakowscy mieszczanie uratowali tron Piasta

Gdy w 1285 roku zdrada możnych osiągnęła apogeum, a zbuntowane rody pod wodzą wojewody sandomierskiego wpuściły do kraju księcia czerskiego Konrada, Leszek znalazł sprzymierzeńca w zupełnie nowej sile społecznej. Zwrócił się o pomoc do mieszczan krakowskich.

Patrycjat krakowski, w dużej mierze pochodzenia niemieckiego, nie ugiął się przed buntownikami i zamknął bramy Wawelu przed Konradem Czerskim. Leszek, po sprowadzeniu posiłków z Węgier, powrócił do dzielnicy i rozgromił rokoszan w bitwie pod Bogucicami nad Rabą. W dowód wdzięczności książę nadał miastom liczne przywileje gospodarcze oraz wydał zgodę na otoczenie Krakowa i Sandomierza kamiennymi murami obronnymi. Ta przezorna decyzja uratowała Małopolskę zaledwie dwa lata później, gdy pod mury miast podszedł trzeci, potężny najazd mongolski.

Pogromca Jaćwieży i wschodni taras obronny

Oprócz walk wewnętrznych Leszek Czarny musiał nieustannie zmagać się z zagrożeniem ze wschodu. To pod jego wodzą rycerstwo małopolskie stoczyło w 1280 roku zwycięską bitwę pod Goźlicami, powstrzymując rusko-tatarską wyprawę księcia halickiego Lwa.

Jeszcze większym echem odbiła się kampania z 1282 roku przeciwko pustoszącym Ziemię Lubelską Jaćwingom. Książę dopadł najeźdźców nad Narwią i zadał im tak druzgocącą klęskę, że ostatecznie złamał militarną potęgę plemienia Jaćwieży, które wkrótce całkowicie zniknęło z kart historii. Stosując zaawansowane manewry taktyczne – w tym pozorowaną ucieczkę przeciwko wojskom litewskim – Leszek zyskał sławę wybitnego wodza polowego, który potrafił skutecznie zabezpieczyć wschodnią flankę przyszłego zjednoczonego państwa.

Jak Leszek zbudował potęgę Łokietka?

Najważniejszy, długofalowy skutek rządów Leszka Czarnego ujawnił się jednak dopiero po jego nagłej śmierci w 1288 roku. Jego bezpotomne odejście stworzyło platformę startową dla młodszego przyrodniego brata – Władysława Łokietka, który w momencie narodzin nie miał żadnych widoków na realną władzę.

Jak zaznacza prof. Bożena Czwojdrak:

„Łokietek to trzeciorzędny książę z malutkiego księstwa. Nie rokował, kiedy się urodził, i mało kto w tym momencie na niego by stawiał. Istnieje szansa, że Władysław Łokietek właśnie dlatego, że Leszek Czarny został księciem krakowskim, podjął decyzję o walce. On odziedziczył po Leszku Ziemię Sieradzką, a po kolejnym bracie Ziemię Łęczycką. Miał już spory, spójny fragment w centrum Polski, który dał mu odskocznię i zaplecze”.

Zapytana o to, czy bez Leszka droga Łokietka wyglądałaby inaczej, historyczka stawia sprawę jednoznacznie:

„Wydaje mi się, że może nawet nie przyszłoby Łokietkowi do głowy, żeby startować o tron krakowski, gdyby nie to, że Leszek Czarny był jego przyrodnim bratem. To niezbędny puzzel w tej całej układance”.

Choć panował zaledwie dekadę, Leszek Czarny stworzył polityczny, militarny i terytorialny węzeł w sercu Polski. Gdyby nie jego determinacja w tłumieniu buntów i scalenie Sieradza z Małopolską, Władysław Łokietek pozostałby jedynie prowincjonalnym kujawskim warchołem, a zjednoczenie Królestwa Polskiego mogłoby nigdy nie nastąpić.

Posłuchaj całego odcinka o Leszku Czarnym

Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich władców? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o jednym z najmniej znanych władców epoki rozbicia dzielnicowego. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify.

Źródła: Uniwersytet Śląski; National Geographic Polska

Chcesz znaleźć więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler.

Nasz autor

Łukasz Załuski

Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.