Czemu niektórzy wciąż wierzą, że stworzyli nas kosmici? To kusząca teoria, która sięga do głębin ludzkiej natury

Spis treści:

1. Kosmiczna pomoc w starożytności
2. Czemu ludzie wierzą w bezpodstawne teorie o kosmitach?
3. Jeśli to nie starożytni kosmici zbudowali piramidy, to kto?
4. Wszyscy nosimy w sobie pokusę niezwykłości

Świat „starożytnych kosmitów” zyskał masową popularność dzięki Erichowi von Dänikenowi i jego książce „Wspomnienia z przyszłości” opublikowanej w 1968 roku. Autor zmarł niedawno, bo w styczniu 2026 roku, ale jego opowieść o pozaziemskiej pomocy przy budowie dawnych monumentów nadal przyciąga uwagę.

Mimo, że proponowane przez niego tezy były wielokrotnie obalane, w obiegu wciąż funkcjonują jako szybkie wyjaśnienie tego, co trudno nam pojąć: stworzonych tysiące lat temu piramid, tajemniczych artefaktów i „zbyt doskonałych” konstrukcji. Zbierają szczególnie obfite żniwo w czasach, w których na pozyskiwanie informacji możemy poświęcić maksymalnie 15 sekund i w których chcemy dostawać natychmiastowe, dobrze brzmiące wytłumaczenia. Najlepiej w formacie krótkich filmików na tiktoku.

Kosmiczna pomoc w starożytności

Teorie Ericha von Dänikena narodziły się w wyjątkowym momencie historycznym. Skrystalizowały się podczas zimnej wojny, w obliczu obaw przed zagładą nuklearną, w trakcie wyścigu kosmicznego i gwałtownego rozwoju technologicznego. Informacji było wiele i już wtedy zaczynały uderzać w ludzi ze wszystkich stron. Idea starożytnych kosmitów oferowała zarówno kosmiczne pocieszenie, jak i egzystencjalny dramat.

Dawała nadzieję, że historia ludzkości ma jakiś ukryty plan. Im bardziej niepewny był świat, tym łatwiej było przyjąć scenariusz, w którym ktoś „z zewnątrz” stoi za tym, co wydaje się niepojęte. To tłumaczy w pewien sposób dlaczego obecnie ma tak ogromną popularność.

Geniusz retoryczny von Dänikena tkwił w niejednoznaczności. Rzadko formułował definitywne stwierdzenia, preferując sugestywne pytania i selektywne zestawienia, które przekształcały niepewność w insynuację.

Czemu ludzie wierzą w bezpodstawne teorie o starożytnych kosmitach?

Wiara w niemożliwe do natychmiastowego obalenia teorie wiąże się z samą naturą archeologii. To dyscyplina pracująca na fragmentarycznych dowodach, „osadach” wiedzy odkrywanych kawałek po kawałku i interpretacjach, które rzadko prowadzą do jednoznacznych konkluzji. Częściej porządkuje prawdopodobieństwa, niż daje proste werdykty.

Dla części odbiorców taka ostrożność wygląda jak niezdecydowanie, co zostawia miejsce na odpowiedzi podane ze stuprocentową pewnością. Pseudonauka wypełnia tę lukę obietnicą objawienia, a skomplikowane procesy zamienia w jedno zdanie. Do tego dochodzi nieufność wobec instytucji, którą łatwo podbić narracją o „ukrywaniu prawdy” przez uczelnie, muzea czy czasopisma naukowe. My nic nie ukrywamy. Serio. I żaden kosmita nie zmusił mnie, żebym to napisał.

Jeśli to nie starożytni kosmici zbudowali piramidy, to kto?

I chociaż zarówno stanowiska w Gizie, jak i w Troi czy w Azji Mniejszej nie są nierozwiązanymi zagadkami, lecz efektem systematycznych wykopalisk i analiz, to nie jest to już aż tak „elektryzujące” jak tajemnicza technologia, która spadła z nieba.

„Eksperci” od starożytnych astronautów nie powiedzą, że w Gizie odnaleziono starannie zaplanowane osiedla robotnicze, piekarnie i zorganizowane systemy zaopatrzenia w żywność i sprzęt, które pokazują, jak tysiące robotników mogło przez dziesięciolecia budować piramidy.

Nie pokażą, że monumentalne kamienne filary Göbekli Tepe zostały wzniesione przez społeczność łowców-zbieraczy tysiąclecia przed wynalezieniem pisma - nie przez ingerencję obcych, lecz skoordynowaną pracę, geniusz inżynierów i ogromną cierpliwość.

Że ogromne posągi z Wysp Wielkanocnych transportowano za pomocą nowatorskiej technologii przypominającej kołysanie. Albo tego, że w Troi kolejne warstwy osadnicze ukazują wieki odbudowy, adaptacji i wymiany regionalnej, a nie nagłą anomalię technologiczną.

Wszyscy nosimy w sobie pokusę niezwykłości

„Kosmiczne” wyjaśnienia zaspokajają nasze psychologiczne potrzeby. Tam, gdzie kiedyś religia wyjaśniała cel, nauka wyjaśnia proces – czasem niestety robi to jednak zbyt wolno. Hipoteza starożytnych kosmitów wykorzystuje błąd proporcjonalności – przez niego wydaje nam się, że niezwykłe osiągnięcia muszą mieć zawsze niezwykłe przyczyny. Motyw kosmicznej pomocy daje niektórym także przywilej do niszczenia ziemskiej natury. W końcu zostaliśmy „wybrani”, by nią rządzić. Jesteśmy lepsi. Inni.

Kontrowersja, na której zarabia się ogromne pieniądze

Wielu naukowców zgadza się, że biorąc pod uwagę ogrom wszechświata, życie pozaziemskie jest statystycznie prawdopodobne. Jednak prawdopodobieństwo to nie dowód – a z pewnością nie jest to dowód na ingerencję kosmitów w starożytności. Książki o starożytnych kosmitach sprzedają się jednak w milionach egzemplarzy na całym świecie. Seriale generują ogromne przychody, a czołowi „oświeceni” twórcy przyciągają setki tysięcy widzów online.

Brońmy ludzkiego dorobku kulturowego

I chociaż obalanie twierdzeń o kosmitach ma znaczenie w kontekście odbudowy zaufania do naukowców czy instytucji, to głównym zadaniem współczesnej archeologii jest opowiadanie bogatszych, bardziej przekonujących historii o tym, jak ludzie – samodzielnie, bez pomocy kosmicznych istot – kształtowali swoją przeszłość.

Czy to nie pocieszająca idea, że do wszystkiego doszliśmy sami? Skoro mogliśmy dokonywać tak niezwykłych czynów, to tę kreatywność nadal mamy w sobie.

Źródło: Ministry of Tourism and Antiquities, The Conversation, University of Cambridge, Penn Museum, Uniwersytet Jagielloński

Nasz autor

Jonasz Przybył

Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.