Czy kogut w ogóle zapiał? Archeolodzy badają biblijną zagadkę

Spis treści:

1. Tajemnica „ptaków z Ofiru”. Jak koguty zrewolucjonizowały dietę i rytuały?
2. Zagadkowy dowódca z Mispy. Czy ta pieczęć należała do biblijnego bohatera?
3. Tajemnicze wzmianki o kogucie. Czy Stary Testament w ogóle o nim wspomina?
4. Rzymski podział nocy. Czy „pianie koguta” to tylko nazwa wojskowej warty?
5. Redakcja Ewangelii. Czy biblijna tradycja zmieniła znaczenie słów Jezusa?
6. Kogut na dziedzińcu arcykapłana? Konflikt między Biblią a żydowskim prawem
7. Rozwiązanie zagadki. Czy zdrada Piotra rzeczywiście wydarzyła się przed świtem?

Odnaleziony wiek temu stempel sprawił, że uczeni zaczęli zadawać sobie pytanie o obecność kogutów w starożytnej Palestynie. Jedynie prawdopodobnie dwie wzmianki o kogucie w Starym Testamencie nie ułatwiają znalezienia odpowiedzi. Przepisy Miszny, żydowskiego zbioru praw z II w. n.e., zabraniały hodowli tych ptaków w Jerozolimie. W czasach Jezusa Rzymianie określali mianem piania koguta jedną ze straży nocnych. Dla rozwikłania zagadki piania koguta, trzeba cofnąć się m. in. do epoki, w której żył wspomniany na pieczęci Jaazaniasza.

Tajemnica „ptaków z Ofiru”. Jak koguty zrewolucjonizowały dietę i rytuały?

Można spotkać się w badaniach z sugestią, że w Izraelu koguty miały pojawić się już w okresie panowania króla Salomona (X w. p.n.e.) sprowadzone przez żeglarzy, którzy udawali się do Ofiru, identyfikowanego niekiedy jako wschodnie Indie. Jednak takie założenie stanowi tylko spekulację.

Powszechne wprowadzenie hodowli kur i jaj, na pewno od okresu perskiego, czyli kilkadziesiąt lat po wykonaniu pieczęci z ok. 600 r. p.n.e., spowodowało największy przewrót w sposobie odżywiania się mieszkańców Palestyny. Choć zgodnie z żydowskimi przepisami pokarmowymi kury i koguty były traktowane jako zwierzęta koszerne, nie składano ich podczas świątynnych rytuałów. Używano ich natomiast w późniejszych celebracjach. Zwłaszcza chasydzi praktykują do dziś zwyczaj symbolicznego przenoszenia grzechów z mężczyzny i kobiety na koguta lub kurę przez unoszenie ptaka nad głową. Obarczone winami zwierzę zostaje rytualnie zabite w przeddzień Dnia Pojednania.

Zagadkowy dowódca z Mispy. Czy ta pieczęć należała do biblijnego bohatera?

Już W. F. Badè wskazywał, że sporządzony w dolnej części tłoku pieczętnego wizerunek walczącego koguta pasowałby do stanowiska Jaazaniasza (spolszczona wersja hebrajskiego Jaazanjahu), wspomnianego w Biblii jednego z żydowskich dowódców wojskowych. Identyfikację Jaazanjahu z biblijnym Jaazaniaszem należy traktować jako czysto teoretyczną.

Według Starego Testamentu po zburzeniu Jerozolimy przez Babilończyków stolicę wasalnego państewka żydowskiego przeniesiono do Mispy. Jaazaniasz razem z przedstawicielami elity kraju złożył przysięgę wierności gubernatorowi Godoliaszowi, mianowanemu przez króla Nabuchodonozora. Na krótko po objęciu funkcji Godoliasz został zamordowany, zaś Jaazaniasz uciekł wraz z pozostałymi spiskowcami do Egiptu. Jaazanjahu z artefaktu zmarł zapewne w Mispa, gdzie prawdopodobnie został pochowany ze swoją pieczęcią.

Tajemnicze wzmianki o kogucie. Czy Stary Testament w ogóle o nim wspomina?

Badacze spierają się w kwestii ewentualnej wzmianki o kogucie w Starym Testamencie. Być może nazwa ptaka pojawia się w Księdze Przysłów i Księdze Hioba. Ze względu na specyfikę obu ksiąg trudno ustalić dokładną datę, kiedy autorzy biblijni wspomnieliby o kogucie, dodatkowo z zastrzeżeniem, że nie wiemy czy faktycznie pisali o tym ptaku. Z kolei aluzja do piania koguta znajduje się w 3 Księdze Machabejskiej, apokryfie (utworze nieuznanym za natchniony) napisanym w I w. n.e.

Rzymski podział nocy. Czy „pianie koguta” to tylko nazwa wojskowej warty?

W Palestynie czasów Jezusa cesarstwo wprowadziło nową strukturę straży nocnych. Zamiast poświadczonego w Biblii dzielenia nocy na trzy zmiany, ustanowiono system czterech wart. Zmianom co trzy godziny, liczonym od 18 popołudniu do 6 rano, nadano greckie nazwy (wieczór, północ, pianie koguta oraz ranek). Trzecia straż (gr. alektorofonia, tzn. pianie koguta) obejmowała okres od północy do trzeciej nad ranem. Czy takie znaczenie mieli na myśli ewangeliści?

Redakcja Ewangelii. Czy biblijna tradycja zmieniła znaczenie słów Jezusa?

Za raczej odosobnioną należy uważać hipotezę, że w pierwotnym przekazie ewangelii (tradycja) pianie koguta rozumiano w odniesieniu do rzymskiej rachuby czasu. Natomiast w fazie redakcji ewangelii jej autorzy mieli je zacząć pojmować dosłownie jako towarzyszące zdradzie Piotra pianie ptaka. Ostatecznie nie da się z zupełną pewnością określić, czy taka naukowa interpretacja odpowiada historycznemu stanowi rzeczy, zaś wnikanie w intencje autora i redaktora ewangelii pozostaje w sferze spekulacji.

Kogut na dziedzińcu arcykapłana? Konflikt między Biblią a żydowskim prawem

Scena opisywana w ewangeliach, w której ogrzewający się przy ognisku Piotr wypiera się trzykrotnie znajomości z Jezusem wobec służących i ludzi arcykapłana sugeruje, że zdrada nastąpiła na dziedzińcu pałacu lub w pobliżu rezydencji. Można równocześnie założyć, że kogut znajdował się w atrium lub nieopodal miejsca akcji. Tymczasem Miszna – jeden ze zbiorów praw judaizmu – wyraźnie zabrania hodowli drobiu w Jerozolimie, jak też zakazuje trzymania kur przez kapłanów gdziekolwiek w Izraelu.

Trzeba jednak podkreślić, że nie wiadomo, aby takie zarządzenie obowiązywało w epoce Jezusa. Informacji o obecności kogutów w Jerozolimie zawartych w Talmudzie, ukończonym dopiero w V w. n.e., nie można bez zastrzeżeń odnosić do sytuacji panującej 400 lat wcześniej.

Rozwiązanie zagadki. Czy zdrada Piotra rzeczywiście wydarzyła się przed świtem?

W filozoficznym dialogu „O wróżbiarstwie” Cyceron retorycznie pyta, czy można wymienić porę dnia lub nocy, kiedy kogut by nie piał. Podejmowane przez kilku uczonych wysiłki, żeby na terenie Jerozolimy precyzyjnie oszacować czas nocnych kogucich odgłosów na wiosnę można uznać za interesujący dowód piania między północą a trzecią rano.

Niezależnie od dywagacji czy tekst ewangelii rozumiał pianie literalnie lub odwoływał się przenośnie do rzymskiej trzeciej straży nocy, jedno wydaje się najbardziej prawdopodobne: trzykrotna zdrada Piotra miała miejsce późną nocą przed świtem.

Źródło: National Geographic Polska

Nasz ekspert

Michał Szczepaniak

Z wykształcenia jestem biblistą. Od wielu lat pracuję jako przewodnik turystyczny grup do ponad 30 krajów. Jestem autorem podcastu „Izrael 1001 podróży”. Po godzinach najchętniej spędzam czas podczas samotnych wypraw w nieznane oraz odkrywam zgiełk światowych metropolii. Więcej na stronie michalszczepaniak.com.