Badania DNA dotyczące pochodzenia Słowian, skarby i zagadkowa średniowieczna rzeźba. Oto kluczowe odkrycia archeologiczne 2025 roku

W czwartek rozstrzygnięto szóstą edycję plebiscytu „Archeologiczne Sensacje” organizowanego przez kwartalnik „Archeologia Żywa” – czasopismo skierowane do pasjonatów archeologii i nauk pokrewnych.

Konkurs ma na celu wskazanie najciekawszych odkryć, projektów, publikacji i przedsięwzięć związanych z działalnością polskich archeologów w 2025 roku.

Archeologia to nie tylko wykopaliska

– Tegoroczna edycja pokazuje bardzo wyraźnie, że archeologia nie jest dziś zamknięta w wykopie ani w publikacjach naukowych. To dziedzina, która coraz świadomiej komunikuje się z odbiorcą – mówi „National Geographic Polska” redaktor naczelny „Archeologii Żywej” dr Radosław Biel.

W jego ocenie szczególnie cenne są projekty, które potrafią połączyć rzetelność badań z nowoczesnym językiem opowieści o przeszłości.

– W roku jubileuszu koronacji Bolesława Chrobrego widać też było wyraźnie, jak silnie archeologia uczestniczy w rozmowie o początkach państwa i narodowej tożsamości. To dobry sygnał, że nauka i media popularnonaukowe coraz częściej mówią jednym, odpowiedzialnym głosem – podkreśla dr Biel.

Zwycięzcy plebiscytu „Archeologiczne Sensacje 2025”

W tegorocznej edycji plebiscytu jury wzięło pod uwagę blisko 300 wydarzeń, odkryć i inicjatyw związanych z rodzimą archeologią w Polsce i za granicą.

Spośród nich kapituła wyłoniła po sześć nominacji w każdej z dziesięciu kategorii, tworząc listę obejmującą łącznie 60 finalistów. Następnie przeprowadzono internetowe głosowanie, w którym oddano blisko 4 tysiące głosów. Dopisano je jako dodatkowy głos jury do ostatecznego wyniku.

Wyniki opublikowano w formie materiału wideo dostępnego publicznie online na kanale YouTube @ArcheologiaZywa.

Zwycięzcy plebiscytu „Archeologiczne Sensacje 2025” w poszczególnych kategoriach:

• Najważniejsza premiera dziedzictwa 2025 – Kraków (Małopolskie) – „Międzymurze. Podziemia Wawelu” (nowa stała wystawa na Zamku Królewskim na Wawelu);
• Najskuteczniej popularyzowane badania 2025 – jezioro Lednica (Centrum Archeologii Podwodnej UMK w Toruniu, Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy);
• Unikatowy artefakt 2025 – Jezioro Lednica (Wielkopolskie) – belka z podobizną ludzkiej twarzy z czasów chrztu Polski, (Centrum Archeologii Podwodnej UMK w Toruniu, Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy);
• Najciekawszy projekt rozpoczęty w 2025 – „Srebrzysty świt. Gospodarka kruszcowa w państwie Piastów” (projekt kierowany przez dr Ewelinę Miśtę-Jakubowską, Instytut Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego);
• Najlepsza wystawa czasowa 2024 – „Góra Zyndrama. Tajemnicza twierdza sprzed 3700 lat” (Muzeum Śląskie w Katowicach, we współpracy z Instytutem Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego);
• Najważniejsza książka 2025 – Agnieszka Krzemińska, „Homo (nie tylko) sapiens. Inna opowieść o naszych przodkach” (Wydawnictwo Literackie);
• Najważniejszy skarb 2025 – trzy skarby w pięć tygodni – okolice Kalisza (Wielkopolskie) (Stowarzyszenie Poszukiwaczy Śladów Historii „Denar Kalisz”);
• Najlepsze archeologiczne zdjęcie 2025 – „Twarz z głębin Lednickiego Jeziora” (fot. Centrum Archeologii Podwodnej UMK);
• Najważniejsze zagraniczne odkrycie polskich archeologów 2025 – Çatalhöyük (Turcja) – dominująca rola kobiet w słynnej neolitycznej osadzie (badania opublikowane w „Science” z udziałem polskich naukowców z Wydziału Archeologii UAM w Poznaniu);
• Najważniejsze odkrycie archeologiczne w Polsce 2025 – Gródek (Lubelskie) – najstarsze słowiańskie pochówki szkieletowe i projekt HistoGenes (badania stanowiska prowadziło Muzeum im. ks. Stanisława Staszica w Hrubieszowie we współpracy z Instytutem Archeologii UMCS i Uniwersytetem Rzeszowskim; wyniki dalszych analiz, realizowanych w ramach międzynarodowego projektu HistoGenes z udziałem także innych polskich ośrodków, opublikowano w czasopiśmie „Nature”).

„Jedyna taka inicjatywa w Polsce”

Celem „Archeologicznych Sensacji” jest nie tylko wyróżnienie przełomowych odkryć i inicjatyw, ale także pokazanie, jak różnorodna i dynamiczna jest współczesna archeologia – od badań terenowych, przez analizy laboratoryjne, po nowoczesne formy popularyzacji wiedzy.

Wśród nagradzanych i wyróżnianych znalazły się zarówno projekty stricte naukowe, jak i działania skutecznie docierające do szerokiego grona odbiorców.

„Archeologiczne Sensacje” funkcjonują w formie plebiscytu nieprzerwanie od 2019 roku i pozostają jedyną inicjatywą tego typu w Polsce, angażującą tak szerokie grono redakcji, dziennikarzy, popularyzatorów i twórców treści, którzy na co dzień działają w różnych, często konkurencyjnych mediach. W jury znaleźli się m.in. Katarzyna Kobylecka (Program I Polskiego Radia), Szymon Słodowy („Historyczny Top”), Anna Ślązak (PAP, „Nauka w Polsce”), Szymon Zdziebłowski („National Geographic Polska”).

Źródło: Archeologia Żywa

Nasz autor

Szymon Zdziebłowski

Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.