Wielu turystów tylko wsiada tu na prom. Pireus skrywa antyczne mury i niemal 7-kilometrową Trasę Piratów

Spis treści:

1. Historia Pireusu zaczęła się od morskiej potęgi Aten
2. Długie Mury łączyły Pireus z Atenami
3. Pireus ucierpiał podczas wojen i kolejnych podbojów
4. Od opuszczonego portu do jednego z największych portów Europy
5. Co zobaczyć w Pireusie? Port to dopiero początek
6. Pireus jako brama na greckie wyspy

Pireus znajduje się w południowo-zachodniej części aglomeracji ateńskiej, około 8 km od Aten. Miasto zajmuje górzysty półwysep, którego najwyższym wzniesieniem jest Munichia, osiągająca 86,5 m n.p.m.

Położenie Pireusu od początku decydowało o jego znaczeniu. Półwysep otaczają trzy naturalne zatoki: Pireus, Zea i Munichia. Tworzyły one dogodne, osłonięte akweny, które można było wykorzystać jako porty. Szczególnie istotna była możliwość obsługi dużych jednostek oraz budowy infrastruktury związanej z flotą.

W czasach wczesnego antyku sytuacja geograficzna tego obszaru wyglądała nieco inaczej niż obecnie. Pireus był wówczas kamienistą wyspą połączoną z lądem wąskim przejściem zwanym Halipedon. Woda morska okresowo zalewała tę drogę, dlatego początkowo jej wykorzystanie było utrudnione. Z czasem teren się ustabilizował, a przejście stało się bezpieczniejsze.

Historia Pireusu zaczęła się od morskiej potęgi Aten

Znaczenie Pireusu gwałtownie wzrosło na początku V wieku p.n.e. Ateński polityk Temistokles przewidywał możliwość kolejnego ataku Persów i dostrzegał strategiczne znaczenie dobrze zabezpieczonego portu. W latach 493–492 p.n.e. rozpoczęto fortyfikowanie Pireusu. Pireus zyskał port głębokowodny, lepiej dostosowany do potrzeb rozwijającej się ateńskiej floty. Na półwyspie powstawały również stocznie, w których budowano okręty wojenne. Flota ta odegrała później ważną rolę w bitwie pod Salaminą.

Fortyfikacje Pireusu zostały ukończone około 460 roku p.n.e. przez Kimona i Peryklesa. Miasto nie było jednak jedynie wojskową bazą. Wokół portu rozwijał się ośrodek miejski z zaplanowaną zabudową, dokami, halami kolumnowymi i ulicami przecinającymi się pod kątem prostym.

Plan urbanistyczny Pireusu przypisywany jest Hippodamosowi z Miletu. Jego imieniem nazwano później agorę miasta. Rozplanowanie przestrzeni pokazuje, że Pireus od początku był projektowany jako ważny ośrodek miejski i portowy, a nie przypadkowo rozwijająca się osada przy nabrzeżu.

Długie Mury łączyły Pireus z Atenami

Szczególne znaczenie dla bezpieczeństwa ateńskiego państwa miało połączenie portu z Atenami za pomocą Długich Murów. Budowano je w latach 461–457 p.n.e. Fortyfikacje tworzyły bezpieczne połączenie pomiędzy miastem a portem, dzięki czemu Ateny mogły korzystać z dostępu do morza nawet w warunkach zagrożenia lądowego.

Dla ateńskiej potęgi morskiej było to rozwiązanie strategiczne. Pireus zapewniał dostęp do floty i szlaków morskich, natomiast umocnione połączenie z Atenami ograniczało możliwość odcięcia portu od głównego ośrodka państwa.

Ślady antycznych fortyfikacji można oglądać także współcześnie. Część murów zachowała się w formie ruin, a ich przyziemia są stosunkowo dobrze zachowane. Pozostałości znajdują się w rejonie nadmorskiej promenady.

Pireus ucierpiał podczas wojen i kolejnych podbojów

Rozwój miasta został przerwany przez konflikty, które dotknęły również Ateny. Podczas wojen peloponeskich Spartanie spalili port oraz zniszczyli jego mury.

Po przywróceniu demokracji rozpoczęto odbudowę fortyfikacji. W 392 roku p.n.e. mury zostały odtworzone przez Konona. Pireus ponownie odzyskał znaczenie, jednak jego późniejsze dzieje przyniosły kolejne zniszczenia. Miasto zostało zdobyte przez wojska Sulli, gdy znalazło się pod panowaniem rzymskim. Następne zniszczenia nastąpiły w 395 roku, kiedy Pireus został zaatakowany przez Gotów dowodzonych przez Alaryka.

Z uwagi na znaczną odległość portu od Konstantynopola w okresie bizantyjskim wykorzystywano go jedynie okresowo. Jeszcze mniej znaczący stał się w okresie panowania tureckiego. Pireus został wówczas w dużej mierze opuszczony. Funkcjonowała tu jedynie komora celna oraz klasztor świętego Spirydona.

Od opuszczonego portu do jednego z największych portów Europy

Nowy etap historii Pireusu rozpoczął się wraz z powstaniem niepodległej Grecji i ustanowieniem Aten stolicą państwa. Bliskość stolicy oraz znaczenie transportu morskiego stworzyły warunki do szybkiego rozwoju miasta i zaczęły tu powstawać nowe budynki, w tym reprezentacyjne obiekty architektury klasycystycznej. Jednym z nich jest gmach teatru miejskiego.

Współczesny Pireus pełni przede wszystkim funkcję ważnego ośrodka portowego i przemysłowego. Jest największym portem Grecji oraz jednym z największych portów Morza Śródziemnego, a od 2019 roku zajmuje również pierwsze miejsce pod względem przeładunków kontenerowych.

Miasto jest połączone z Atenami linią metra i stanowi część wspólnego kompleksu miejskiego. Według danych z 2021 roku Pireus liczył 168 tys. mieszkańców.

Co zobaczyć w Pireusie? Port to dopiero początek

Osoby odwiedzające Pireus często w pierwszej kolejności myślą o głównym porcie. Jest on rzeczywiście jednym z najważniejszych elementów miasta, ale nie wyczerpuje jego atrakcji. Współczesny Pireus pozwala jednocześnie zobaczyć działający port, mariny, pozostałości antycznych fortyfikacji oraz miejsca związane z historią miasta.

Zatoki i baseny portowe

Warto zwrócić uwagę na trzy zatoki, które od starożytności decydowały o znaczeniu Pireusu. Kantaros jest największym z basenów portowych i współcześnie pełni przede wszystkim funkcję portu promowego. Stąd statki łączą kontynentalną Grecję między innymi z Kretą, Cykladami, Dodekanezem oraz innymi wyspami Morza Egejskiego.

Z kolei Zea i Munichia są obecnie wykorzystywane jako mariny sportowe i turystyczne. Zea, znana także jako Pasalimani, należy do charakterystycznych miejsc nadmorskiego Pireusu.

Współczesny port pokazuje więc dwie twarze miasta. Z jednej strony jest to wielki węzeł komunikacyjny obsługujący promy, statki wycieczkowe i transport towarowy. Z drugiej znajdują się tu mniejsze porty i mariny, które tworzą bardziej turystyczną część nadmorskiego krajobrazu.

Pozostałości antycznych fortyfikacji

Jednym z najciekawszych śladów starożytnego Pireusu są zachowane fragmenty Długich Murów. Nie przetrwały w całości, ale ich pozostałości pozwalają wyobrazić sobie skalę systemu obronnego, który chronił jeden z najważniejszych portów świata greckiego.

W rejonie portu odkryto także pozostałości tzw. neos oikoi. Były to budynki przeznaczone do przechowywania trirem, okrętów wiosłowo-żaglowych, w okresie zimowym. Znaleziska mają duże znaczenie dla poznania antycznej żeglugi oraz konstrukcji statków.

To właśnie takie miejsca sprawiają, że zwiedzanie Pireusu nie musi ograniczać się do obserwowania promów wpływających do portu. Pod warstwą dzisiejszej infrastruktury można odnaleźć ślady miasta, które przez wieki było związane z potęgą ateńskiej floty.

Trasa Piratów prowadzi wzdłuż wybrzeża

Jednym z ciekawszych sposobów poznawania Pireusu jest przejście nadmorskim fragmentem dawnej linii fortyfikacji, określanym jako Trasa Piratów. Szlak ma niemal 7 km i biegnie wzdłuż dobrze zachowanego fragmentu dolnej części antycznych murów obronnych.

Na części dawnej linii murów poprowadzono jednokierunkową ulicę oraz chodnik z widokiem na morze. To miejsce dobrze pokazuje charakter współczesnego Pireusu. Antyczne pozostałości nie są tu wyłącznie zamkniętymi stanowiskami archeologicznymi. Fragmenty dawnego systemu obronnego stały się częścią współczesnej przestrzeni miasta i nadmorskiej trasy.

Muzeum Archeologiczne i Muzeum Morskie w Pireusie

Historia miasta jest obecna również w jego muzeach. W Pireusie działa Muzeum Archeologiczne, które należy do najważniejszych miejsc dla osób zainteresowanych antycznymi dziejami portu.

Drugim istotnym miejscem jest centralne Muzeum Morskie. Jego obecność jest szczególnie naturalna w mieście, którego historia przez tysiąclecia była związana z morzem, portem i rozwojem żeglugi.

Warto wspomnieć również o Miejskiej Galerii Sztuki. Dzięki tym instytucjom Pireus można poznawać nie tylko przez jego nabrzeża i zabytki, ale również przez zbiory dokumentujące historię, kulturę i sztukę.

Pireus jako brama na greckie wyspy

Współczesny Pireus jest przede wszystkim ważnym węzłem komunikacji morskiej. Główny basen portowy obsługuje ogromną liczbę połączeń promowych. Z portu można dotrzeć między innymi na Kretę, Cyklady, Dodekanez oraz do wielu kurortów Morza Egejskiego. W porcie znajduje się również duży dworzec morski obsługujący połączenia międzynarodowe, w tym statki wycieczkowe.

Mimo to Pireus trudno sprowadzić wyłącznie do roli portowego przedmieścia Aten. Jego znaczenie wynika z wyjątkowego połączenia położenia, historii i współczesnej infrastruktury. Warto więc spojrzeć na miasto szerzej niż tylko przez pryzmat portu promowego. Kantaros, mariny Zea i Munichia, pozostałości antycznych fortyfikacji, Trasa Piratów oraz miejskie muzea tworzą razem obraz miejsca, którego historia od początku była nierozerwalnie związana z morzem.

Chcesz znaleźć więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler.

Nasza autorka

Marzena Wardyn-Kobus

Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.