To najwięksi giganci wód świata. Odkryj tajemnice pelikanów

Spis treści:

1. Ewolucja wyobrażeń o pelikanie
2. Pelikany i ich pokrewne gatunki
3. Przegląd gatunków pelikanów świata
4. O zagrożeniach i ochronie pelikanów
5. Rola pelikanów w ekosystemie

Przez wieki ludzie patrzyli na pelikany z podziwem, strachem i ciekawością. Były przedmiotem polowań, źródłem piór, mięsa, a nawet dawnych wierzeń leczniczych. Współczesna nauka pokazuje jednak, że ich prawdziwa wartość kryje się w roli, jaką odgrywają w ekosystemach. Obecność tych ptaków wpływa nie tylko na populacje ryb i rozprzestrzenianie roślinności wodnej, ale także na funkcjonowanie terenów podmokłych, czyniąc pelikany ważnymi wskaźnikami stanu środowiska wodnego. Oto opowieść o jednych z największych ptaków wodnych świata.

Ewolucja wyobrażeń o pelikanie

Jedne z najwcześniejszych wzmianek o pelikanach pojawiają się u jednego z najważniejszych antycznych zoologów – Pliniusza Starszego z I wieku naszej ery. W „Historii naturalnej” opisuje on pelikana różowego (Pelecanus onocrotalus), którego dziób określa jako „rodzaj drugiego brzucha”. Zwierzę to cechuje się niezwykłą żarłocznością: gromadzi pokarm w dziobie, a następnie przenosi go do właściwego żołądka, podobnie jak zwierzęta przeżuwające.

We wczesnochrześcijańskim dziele „Fizjolog” (Physiologus), powstałym między II a IV w. i stanowiącym podstawę średniowiecznych bestiariuszy, obraz pelikana ulega zasadniczej przemianie. Nie jest on już łakomym ptakiem, lecz wzorcem miłości rodzicielskiej. Po śmierci piskląt pelikan opłakuje je przez trzy dni, po czym matka rani swój bok, a jej krew przywraca młode do życia. W jednej z wersji legendy ptak wznosi się wysoko i skrapia pisklęta krwią z obłoków.

Przez stulecia legenda o pelikanie w zasadzie nikomu nie przeszkadzała, a wizerunek rozdzierającego własną pierś był powszechnie znany. Dopiero w epoce renesansu (XIV–XVI w.) przyrodnicy zaczęli dostrzegać różnicę między symbolicznym obrazem a rzeczywistym zachowaniem zwierząt. W rzeczywistości pelikany nie wskrzeszają młodych krwią, lecz zachowują się raczej zgodnie z opisem Pliniusza, niczym ptasie łakomczuchy. Jednym z badaczy, których raził symboliczny obraz ptaka, był Pierre Belon, francuski przyrodnik i lekarz. W dziele o ptakach z 1555 roku przedstawił on nie tylko opis pelikana, lecz także wiarygodną rycinę oraz rozważania nad jego nazwą (onocrotalus), która z greki oznacza „ptaka ryczącego jak osioł”.

Historia pelikana pokazuje, jak późnoantyczne alegorie zwierzęce funkcjonowały w średniowieczu. Jeszcze w XVIII w. badacze poważnie zastanawiali się, czy takie ptaki naprawdę istnieją, co pokazuje, jak trudno było oddzielić obserwację przyrody od symbolicznych wyobrażeń.

Pelikany i ich pokrewne gatunki

Współczesna klasyfikacja rzędu pelikanowych (Pelecaniformes) obejmuje m.in. trzy blisko spokrewnione rodziny o charakterystycznej budowie: pelikany (Pelecanidae), trzewikodzioby (Balaenicipitidae) oraz warugi (Scopidae). Ptaki te wyróżniają się długimi szyjami (z wyjątkiem trzewikodzioba i warugi), wydatnymi dziobami oraz masywną budową ciała.

Rodzina Pelecanidae obejmuje osiem gatunków pelikanów, natomiast rodziny trzewikodziobów i warug reprezentowane są przez tylko jeden gatunek każda. Pelikany są grupą o zasięgu niemal ogólnoświatowym – można je spotkać w krainie nearktycznej, neotropikalnej, etiopskiej, palearktycznej, orientalnej oraz australijskiej. Na ich tle trzewikodzioby i warugi są endemitami, gdyż występują wyłącznie w krainie etiopskiej, czyli w Afryce Subsaharyjskiej.

Pelikany to ptaki wiosłonogie, doskonale przystosowane do środowiska wodnego. Dzięki budowie stóp, w których wszystkie cztery palce spaja błona pławna, swobodnie poruszają się na tafli wody. Choć większość z nich żeruje na powierzchni, niektóre gatunki jak np. pelikan brunatny (Pelecanus occidentalis), wykształciły umiejętność nurkowania dynamicznego, czyli atakowania zdobyczy skokiem do wody z wysokości.

Ich afrykańscy krewni prezentują odmienne strategie: trzewikodzioby to potężne ptaki bagienne o masywnym dziobie i długich, niepołączonych błoną palcach, co ułatwia im stąpanie po roślinności wodnej. Warugi są o połowę mniejsze, mają charakterystyczną „młotkowatą” głowę i częściowo błoniaste stopy.

Systematyka tych grup przez lata budziła kontrowersje. Dawniej trzewikodzioby i warugi zaliczano do rzędu bocianowych (Ciconiiformes), oddzielając je od pelikanów. Przełom nastąpił dzięki badaniom DNA (m.in. z 2008 roku), które wykazały, że są one znacznie bliżej spokrewnione z pelikanami niż z bocianami. W świetle nowoczesnej taksonomii, rodziny te stanowią grupy siostrzane wobec pelikanów, wspólnie tworząc monofiletyczny rząd Pelecaniformes. Oznacza to, że wszystkie należące do niej ptaki pochodzą od jednego, wspólnego przodka.

Przegląd gatunków pelikanów świata

Do ośmiu współcześnie żyjących gatunków pelikanów należą:

• pelikan dzioborogi (Pelecanus erythrorhynchos),
• pelikan brunatny (Pelecanus occidentalis),
• pelikan chilijski (Pelecanus thagus),
• pelikan różowy (Pelecanus onocrotalus),
• pelikan mały (Pelecanus rufescens),
• pelikan kędzierzawy (Pelecanus crispus),
• pelikan indyjski (Pelecanus philippensis),
• pelikan australijski (Pelecanus conspicillatus).

Pelikany Ameryki

Pelikan dzioborogi zasiedla głównie zachodnią, środkową i południową część Ameryki Północnej. Gniazduje w głębi lądu, tworząc kolonie na odległych wyspach. Ptak wyróżnia się śnieżnobiałym upierzeniem, pod którym skrywa czarne lotki widoczne dopiero przy rozłożonych skrzydłach. Jego charakterystyczną cechą jest rogowa narośl na dziobie, pojawiająca się w okresie godowym.

Pelikan brunatny jest stałym mieszkańcem przybrzeżnych środowisk morskich, występując od środkowej Ameryki Północnej na południe po północną część Ameryki Południowej oraz Karaiby.

Pelikan chilijski, zwany też peruwiańskim, zamieszkuje pacyficzne wybrzeża Ameryki Południowej – od południowego Ekwadoru po wyspę Chiloé w Chile. Podobnie jak jego północny krewniak, ma ciemne ubarwienie, jednak jest niemal dwukrotnie cięższy od pelikana brunatnego. Wyróżnia się niebieskim workiem gardłowym, jaskrawoczerwoną nasadą dziobu w okresie lęgowym oraz jasnymi krawędziami piór na skrzydłach.

Pelikan brunatny i chilijski to jedyne gatunki z tej rodziny, które wykształciły zdolność dynamicznego nurkowania z powietrza. Natomiast pelikan dzioborogi łowi ryby, pływając na powierzchni wody.

Pelikany Eurazji i Afryki

Pelikan różowy występuje od południowo-wschodniej Europy po Azję i Afrykę Subsaharyjską. Podczas gdy populacje północne są wędrowne, te z Afryki prowadzą osiadły tryb życia. Ptak ten osiąga do 180 cm długości ciała i 360 cm rozpiętości skrzydeł. Jego znakiem rozpoznawczym jest potężny, różowo-żółty dziób (do 47 cm) z jasnym workiem gardłowym. Białe upierzenie w okresie godowym nabiera różowego blasku, który podczas lotu kontrastuje z czarnymi lotkami.

Pelikan kędzierzawy gniazduje od Półwyspu Bałkańskiego po Azję Środkową. Jest największym przedstawicielem swojej rodziny i jednym z najcięższych ptaków wodnych świata. W przeciwieństwie do pelikana różowego, jego upierzenie jest srebrzystobiałe, a najbardziej charakterystyczną cechą jest „grzywa” z kędzierzawych piór na głowie oraz intensywnie pomarańczowy worek gardłowy w sezonie lęgowym.

Pelikan mały zasiedla Afrykę Subsaharyjską i Półwysep Arabski. Choć dawniej występował na Madagaskarze, obecnie uznaje się go tam za gatunek wytępiony. Ptaki te wyróżniają się szaro-białym upierzeniem z różowym odcieniem na grzbiecie, żółtym workiem gardłowym i szarawym dziobem. Charakterystyczna jest także naga, żółtawa skóra wokół oczu, która w okresie lęgowym staje się intensywnie pomarańczowa.

Pelikany Azji Południowej i Australii

Pelikan indyjski, znany również jako pelikan plamodzioby, występuje wyłącznie w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej. Największe populacje znajdują się w Indiach, na Sri Lance, w południowej Kambodży oraz na Sumatrze wzdłuż obszarów przybrzeżnych. Z kolei pelikan australijski, jak sama nazwa wskazuje, jest szeroko rozpowszechniony w Australii oraz na Nowej Gwinei. Spotyka się go również na wyspach Fidżi i w części Indonezji, a sporadycznie pojawia się jako gatunek zalatujący w Nowej Zelandii.

Cechy rozpoznawcze pelikana indyjskiego to przede wszystkim ciemne plamki na górnej części dziobu oraz stonowane, szare upierzenie. To właśnie brak jaskrawych barw pozwala najłatwiej odróżnić go od innych gatunków. U pelikana australijskiego sytuacja wygląda odwrotnie: naga skóra wokół oczu oraz rekordowo długi dziób przybierają w okresie godowym jaskrawe odcienie pomarańczu, ciemnego błękitu i szkarłatu.

Co ciekawe, pelikan indyjski poluje zwykle samotnie lub w małych grupach i potrafi żerować także w nocy, chwytając ryby do torby gardłowej. Pelikan australijski natomiast jest znany ze strategii zespołowego polowania – ptaki wspólnie zaganiają ławice ryb na płytkie wody. Jest on również oportunistą pokarmowym, spożywającym różnorodną zdobycz – od ryb i skorupiaków po inne ptaki.

O zagrożeniach i ochronie pelikanów

Historycznie pelikany były obiektem polowań nie tylko dla sportu czy mięsa, ale również ze względu na rzekome właściwości lecznicze. XVI-wieczne kompendium Materia Medica (Bencao Gangmu) z czasów dynastii Ming przypisywało tłuszczowi pelikana różowego działanie lecznicze na głuchotę i stany zapalne, a jego dziobowi – właściwości przeciwbiegunkowe. Współczesna nauka obaliła te tezy, jednak przez wieki wierzenia wpływały na losy ptaków.

Jakie niebezpieczeństwa grożą amerykańskim pelikanom?

Amerykańskie gatunki pelikanów mierzą się z różnorodnymi zagrożeniami, od naturalnych drapieżników po działalność człowieka. Na przykład pelikan brunatny ma wielu wrogów na każdym etapie życia. W wodzie musi uważać na rekiny i lwy morskie, a na lądzie na aligatory. Bardzo groźne są też mrówki ogniste (Solenopsis invicta), które atakują gniazda i pisklęta. Pelikany brunatne, zwłaszcza ich młode, padają także ofiarą rysi, szopów praczy oraz zdziczałych psów i kotów. Nawet jaja nie są bezpieczne, gdyż bywają niszczone przez ptaki drapieżne, takie jak wrona rybożerna (Corvus ossifragus).

Dodatkowym wyzwaniem dla tych zwierząt, zarówno dawniej, jak i obecnie, jest działalność człowieka. Historycznie ptaki te były intensywnie zabijane dla mięsa, piór i jaj. Dziś polowania mają mniejsze znaczenie, jednak ludzie nadal wpływają na ich liczebność poprzez degradację siedlisk, płoszenie w miejscach lęgowych oraz zanieczyszczanie środowiska. Problemem pozostaje także konkurencja o pożywienie z przemysłowym rybołówstwem – przykładem jest pelikan chilijski, którego populacja wyraźnie zmalała wskutek nadmiernych połowów sardeli.

Liczebność pelikanów dzioborogich w przeszłości spadała głównie na skutek utraty terenów lęgowych i żerowisk. Obecnie dalsze zanikanie obszarów podmokłych pozostaje jednym z kluczowych czynników ograniczających funkcjonowanie ich populacji. Gatunek ten jest szczególnie wrażliwy na obecność człowieka w koloniach lęgowych, co może prowadzić do czasowego lub trwałego porzucenia gniazd. Do najczęstszych źródeł zakłóceń należą nisko latające samoloty oraz motorówki.

Działania ochronne pelikana kędzierzawego i małego

W odpowiedzi na liczne zagrożenia, zarówno naturalne, jak i antropogeniczne, w wielu regionach świata podjęto działania mające na celu ochronę najbardziej narażonych gatunków pelikanów. W Europie ochrona pelikanów opiera się na międzynarodowych regulacjach prawnych. Dzięki tym staraniom udało się ograniczyć główne zagrożenia dla pelikana kędzierzawego, m.in. poprzez poprawę sukcesu lęgowego dzięki montażowi platform lęgowych i tratw oraz znakowanie lub demontaż linii energetycznych. Pomimo tych działań inne gatunki, takie jak pelikan mały, wciąż mierzą się z poważnymi zagrożeniami, szczególnie w Afryce Południowej, gdzie występują degradacja siedlisk, presja antropogeniczna, zanieczyszczenia oraz handel i kłusownictwo.

Rola pelikanów w ekosystemie

Pelikany indyjskie odgrywają istotną rolę w lokalnych ekosystemach oraz w relacjach z człowiekiem, m.in. jako pomocnicy rybaków, wskazując miejsca obfitujące w ryby. Ptaki te rzadko konkurują z rybołówstwem komercyjnym, ponieważ żywią się głównie gatunkami o niewielkiej wartości rynkowej, takimi jak np. karpie. Jako gatunek narażony na wyginięcie, którego populację szacuje się na 7,5–10 tys. osobników, pelikan indyjski sprzyja również rozwojowi ekoturystyki w Azji Południowo-Wschodniej.

Pelikany australijskie pełnią natomiast ważną funkcję w rozprzestrzenianiu roślinności wodnej. Przenoszą nasiona wraz z odchodami, umożliwiając kolonizację nowych obszarów podmokłych, choć proces ten może sprzyjać także rozprzestrzenianiu gatunków inwazyjnych. Dla gospodarki lokalnej ptaki te mają znaczenie jako źródło guana, wykorzystywanego jako naturalny nawóz. Mimo że zazwyczaj nie wykazują agresji wobec ludzi, łatwo przyzwyczajają się do ich obecności, co bywa dla nich niebezpieczne. Jako oportuniści często podkradają ryby z sieci, narażając się na zaplątanie w żyłki i haki.

Pelikany jako barometr stanu środowiska

Historia pelikanów pokazuje, jak ewoluowała nasza relacja z naturą – od traktowania tych ptaków jako konkurentów lub źródła prymitywnych leków, po dostrzeżenie ich niezastąpionej roli w przyrodzie i gospodarce. Pelikany pozostają jednymi z najbardziej charakterystycznych ptaków wodnych świata, a ich obecność stanowi wskaźnik czystości i bogactwa biologicznego wód, które zamieszkują. Niezależnie od gatunku, przetrwanie pelikanów zależy dziś przede wszystkim od zachowania ich naturalnych siedlisk – terenów podmokłych, kluczowych dla równowagi całych ekosystemów wodnych.

Źródła: animaldiversity.org, birda.org, datazone.birdlife.org

Aleksander Kusznir

Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.