To najdziwniejszy ptak świata. Hoacyn z pazurami i „krowim” żołądkiem

Spis treści:

1. Sztuka bycia ptakiem
2. Gatunek nie z tego świata – badanie DNA
3. Symbol narodowy Gujany
4. Biologia lęgowa hoacynów
5. Dlaczego hoacyn śmierdzi?
6. Zagrożenia i ochrona gatunkowa

Wyobraź sobie ptaka, który zamiast latać, woli trawić liście i wspinać się po drzewach za pomocą pazurów na skrzydłach. Hoacyn, narodowy symbol Gujany, to jeden z najdziwniejszych i fascynujących gatunków na świecie. Jego genom pokazuje, że oddzielił się od reszty ptaków około 65 milionów lat temu i jest jedynym żyjącym przedstawicielem własnej linii ewolucyjnej. Choć lokalnie jest powszechny, stoi w obliczu zagrożeń związanych z utratą siedlisk, zmianą klimatu oraz drapieżnictwem.

Sztuka bycia ptakiem

Hoacyn (Opisthocomus hoazin), południowoamerykański ptak zamieszkujący lasy deszczowe, wyglądem przypomina mieszankę kilku różnych gatunków. Na głowie ma rozczochrany czubek jak kukułka guira (Guira guira), niebieską twarz jak kazuar (Casuariinae), ciało przypominające kurę i długie pióra ogonowe jak jastrząb (Astur gentilis). Przez to mówi się, że nigdy nie opanował sztuki „bycia ptakiem”. Hoacyn jest wielkości indyka. Potrafi latać, choć robi to niechętnie, a jego unikatowe cechy są najwyraźniej nieptasie, przez co zdaje się przeczyć zasadom natury.

David Attenborough, słynny przyrodnik, biolog i podróżnik, podczas wyprawy zoologicznej do Gujany Brytyjskiej w 1955 r. opisywał tego ptaka następująco: wyposażony w pazury u przednich kończyn hoacyn jest jedynym żyjącym ptakiem, który zachował tę cechę, a jedyne miejsce na świecie, gdzie można go znaleźć znajduje się na wybrzeżu w tej części Ameryki Południowej. Skamieniałości wskazują, że hoacyny rozwinęły się z gadzich protoplastów (przodków gadów).

Naukowcy od lat przyglądają się wyjątkowej cesze hoacyna – obecności pazurów na skrzydłach. Zanikają one wraz z dorastaniem ptaka, przez co dorosłe osobniki mogą uchodzić za względnie normalne, przynajmniej z zewnątrz. U młodych natomiast są one wyraźnie widoczne i wyrastają z ich małych skrzydeł.

Ewolucyjne wyjaśnienie tej cechy jest takie, że hoacyny budują gniazda na gałęziach zwisających nad wodą, co nie daje pisklętom wielu możliwości ucieczki przed drapieżnikami, jak węże czy małpy. Gdy pisklęta czują zagrożenie, opuszczają gniazdo i wskakują do wody, aby się ukryć lub ratować. Kiedy zagrożenie mija, młody ptak używa swoich pazurów, by chwytać nisko zwisające gałęzie. Następnie mocno się ich trzyma, pomagając sobie nogami, i wyciąga się z wody – podobnie jak dziecko wychodzące z basenu. Pazury u młodego hoacyna są obecne i funkcjonalne przez co najmniej 100 dni życia.

Gatunek nie z tego świata – badanie DNA

Anatomia hoacyna od dawna czyniła go fascynującym obiektem badań dla naukowców, którzy próbowali rozwiązać jedną wielką zagadkę: skąd, u licha, to stworzenie się wzięło? Żadne inne ptaki w Ameryce Południowej nie mają pazurów jak hoacyn, nie jedzą liści jak on, ani nawet nie wyglądają podobnie, więc próby ustalenia jego pochodzenia wydawały się skazane na niepowodzenie.

Dzięki odkryciu DNA i rozwojowi metod mapowania genetycznego naukowcy zaczęli analizować geny hoacyna, aby ustalić, z którymi gatunkami jest najbliżej spokrewniony. Jednak przez pewien czas nawet to nie przynosiło jednoznacznej odpowiedzi. Jedna grupa badaczy twierdziła, że hoacyny są spokrewnione z afrykańskimi ptakami zwanymi turakami (Musophagidae). Miało to sens: niektóre pisklęta turaków mają pazury na skrzydłach, a część z nich zjada liście jako uzupełnienie diety. Do tego dochodzą skamieniałości sugerujące, że hoacyny mogły wyewoluować w Afryce lub Europie, a następnie przedostać się do Ameryki Południowej na „tratwach” z roślinności. Inni naukowcy wątpili jednak w powiązanie z turakami, używając dłuższych sekwencji DNA, by postawić tezę, że hoacyny wykazują powiązania z gołębiami.

W 2014 roku rozpoczęto sekwencjonowanie genomu (czyli odczytywanie pełnego zapisu genetycznego) hoacyna w ramach dużego projektu badającego ewolucję ptaków. Wyniki pokazały, że jego najbliższymi krewnymi są żurawie (Gruidae) i sieweczki (Charadriinae). Jednak najnowsze badania z 2024 r., opublikowane w czasopiśmie „Nature”, znów wywróciły wszystko do góry nogami. Naukowcy stworzyli największe i najbardziej szczegółowe drzewo genealogiczne ptaków w historii, pokazujące, jak poszczególne gatunki są ze sobą spokrewnione i jak ewoluowały na przestrzeni ostatnich 93 milionów lat.

Mimo ogromnej ilości danych jedno zagadnienie pozostało nierozwiązane: naukowcy nie byli w stanie jednoznacznie określić, jak hoacyn jest spokrewniony z innymi ptakami. Jest on „jedynym ocalałym ze swojej linii rodowej” – powiedziała Nguyen, australijska naukowczyni, badająca ewolucję ptaków. „Nawet przy ogromnych ilościach danych genomowych jego pozycja w drzewie rodowym ptaków pozostaje trudna do ustalenia i wciąż jest zagadką.”

Symbol narodowy Gujany

Hoacyn występuje powszechnie w dorzeczach Amazonki i Orinoko – na terenie Brazylii i Kolumbii, a także na wschód od Andów w Wenezueli, Ekwadorze, Peru i Boliwii oraz wzdłuż wybrzeża Atlantyku w Gujanie, Surinamie i Gujanie Francuskiej. Jest również symbolem narodowym Gujany i znany jest pod nazwą „Canje pheasant”, czyli „bażant Canje”.

Określenie bażant jest jednak mylące. Przypuszcza się, że pierwsi europejscy osadnicy w Ameryce Południowej, widząc dużego nadrzewnego ptaka z długim ogonem i czubem na głowie, skojarzyli go z bażantem (Phasianus colchicus), znanym im z Europy. W rzeczywistości hoacyn nie ma z bażantami nic wspólnego – jest jedynym przedstawicielem własnego rzędu hoacynowych (Opisthocomiformes). „Canje” z kolei to nazwa rzeki w Gujanie (Canje Creek). To właśnie nad jej brzegami hoacyny występują szczególnie licznie, dlatego stały się symbolem tego regionu, a z czasem – całego kraju.

Hoacyn został po raz pierwszy opisany w 1776 r. przez niemieckiego zoologa i teologa, Statiusa Müllera, który nadał mu nazwę Phasianus hoazin („bażant hoacyn”). Obecnie Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (International Ornithologists’ Union) stosuje nazwę Opisthocomus hoazin, z czego pierwszy człon oznacza „noszący długie włosy z tyłu”, w nawiązaniu do charakterystycznego czuba ptaka.

Biologia lęgowa hoacynów

Hoacyny mają niezwykły system rozrodczy oraz wykazują wyspecjalizowane zachowania związane z budową gniazd i opieką nad potomstwem. Gniazda budują nad wodą, na zwisających gałęziach – najczęściej wzdłuż brzegów jezior i wolno płynących rzek, a także nad strumieniami. Szczególnie upodobały sobie gęstą, splątaną roślinność, w tym namorzyny i „pływające wyspy” roślinne, które zapewniają zarówno pokarm, jak i miejsca do gniazdowania.

Hoacyny są ptakami monogamicznymi, a pary często pozostają razem przez kilka sezonów lęgowych. Badania w latach 1995–2000 nad aktywnością lęgową hoacynów w pierwotnym lesie deszczowym w ekwadorskiej Amazonii wykazały, że składanie jaj odbywało się od lutego do lipca oraz od września do listopada, przy czym szczyt przypadał zawsze na kwiecień, maj i czerwiec.

W okresie lęgowym hoacyny stosują niezwykły system rodzinnej pomocy (tzw. lęgi kooperatywne). Oznacza to, że oprócz rodziców w opiece nad potomstwem uczestniczy nawet do sześciu pomocników. Są to zazwyczaj starsze dzieci tej samej pary z poprzednich lat, które wspólnie z rodzicami bronią terenu, wysiadują jaja i karmią młodsze rodzeństwo. Rozród hoacynów jest ściśle powiązany z porą deszczową, która sprzyja obfitemu pojawianiu się młodych, miękkich pędów i liści – głównego składnika ich diety. Samica składa 2–4 jaja w prostym gnieździe zbudowanym z patyków, a wysiadywanie trwa ok. 30 dni.

Po wykluciu wszyscy członkowie grupy karmią młode zwróconym, częściowo przetrawionym pokarmem roślinnym. Pisklęta rosną powoli ze względu na niską wartość odżywczą diety. Opuszczają gniazdo w wieku 2–3 tygodni, ale pozostają zależne od dorosłych, którzy dokarmiają je przez kolejne 2–3 miesiące. Młode zyskują zdolność lotu dopiero ok. 60. dnia życia.

Sukces lęgowy i zachowanie

Sukces lęgowy jest stosunkowo niski — niektórzy badacze wskazują, że zaledwie 27% jaj doczekuje wyklucia. Jednak gdy w opiece nad gniazdem uczestniczy większa liczba ptaków, co u hoacynów zdarza się często, skuteczność rozrodu wzrasta, a młode szybciej się usamodzielniają.

Hoacyny są ptakami towarzyskimi i poza sezonem lęgowym przebywają w grupach liczących nawet do 100 osobników. Choć chętnie siadają na otwartej przestrzeni, w razie zagrożenia wycofują się w gęstą roślinność. Poruszają się przy tym dość niezgrabnie, wydając głośne dźwięki i łamiąc gałęzie, co łatwo zdradza ich obecność i naraża na niebezpieczeństwo ze strony drapieżników.

Dlaczego hoacyn śmierdzi?

W przeciwieństwie do większości ptaków, hoacyn jest ściśle roślinożerny i żywi się liśćmi drzew oraz krzewów. Jego jadłospis składa się głównie z młodych liści i pąków – stanowią one ok. 80% diety, podczas gdy kwiaty to 10%, a owoce 8%.

Układ pokarmowy hoacyna bardziej przypomina ten u krowy niż u jakiegokolwiek innego gatunku ptaka. Występuje u niego tzw. fermentacja przedżołądkowa – pokarm ulega rozkładowi w ogromnym, silnie umięśnionym wolu i przełyku, zanim trafi do właściwego żołądka. Konsekwencją takiej anatomii i diety jest osiadły tryb życia. Upodobanie do liści i konieczność ich trawienia sprawia, że hoacyn pozostaje mało aktywny przez większą część dnia, siedząc na gałęziach i zajmując się właściwie tylko trawieniem.

Unikatowy proces trawienny hoacyna ma swoją cenę – intensywny, nieprzyjemny zapach, który przyniósł mu mało pochlebny przydomek „stinkbird”, czyli śmierdzący ptak. Podczas gdy bakterie w wolu ptaka rozkładają celulozę z liści, produktem ubocznym tej fermentacji jest metan. Ptak pozbywa się nadmiaru gazów poprzez odbijanie (bekanie), co uwalnia charakterystyczną woń przypominającą świeży krowi obornik. Co ciekawe, ten odrzucający zapach pełni funkcję obronną – sprawia, że hoacyny są uważane za niejadalne, co skutecznie zniechęca wielu drapieżników, a nawet ludzi.

Zagrożenia i ochrona gatunkowa

Hoacyn jest obecnie klasyfikowany jako gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) według IUCN, co oznacza, że jego populacja uznawana jest za stosunkowo stabilną. Mimo to gatunek ten stoi w obliczu wielu zagrożeń.

Najważniejszym z nich jest utrata siedlisk spowodowana wylesianiem, wynikającym głównie z ekspansji rolnictwa oraz działalności związanej z pozyskiwaniem drewna. Szczególnie istotnym problemem jest przekształcanie terenów pod uprawy rolne, zwłaszcza ryżu w Gujanie, Surinamie i Wenezueli, a także realizacja projektów hydrotechnicznych. Dodatkowymi zagrożeniami są zanieczyszczenie wód oraz zmiany klimatu.

Hoacyn jest gatunkiem silnie uzależnionym od siedlisk leśnych, a pokrywa drzewna na obszarze jego występowania zmniejszyła się o ok. 11% w ciągu ostatnich trzech pokoleń. Na liczebność populacji wpływa także niski sukces lęgowy – spadek może być związany z zakłóceniami powodowanymi przez turystykę. Istotną rolę odgrywa również drapieżnictwo, będące główną przyczyną niepowodzeń lęgowych, najczęściej ze strony ptaków i węży. Dodatkowym zagrożeniem jest też prześladowanie gatunku przez człowieka.

Działania ochronne koncentrują się przede wszystkim na ochronie i odtwarzaniu naturalnych siedlisk hoacyna. Obszary chronione oraz rezerwaty przyrody w dorzeczach Amazonki i Orinoko odgrywają kluczową rolę w zabezpieczaniu jego środowiska życia. Istotne znaczenie mają również programy oparte na współpracy z lokalnymi społecznościami, promujące zrównoważone użytkowanie ziemi. Stały monitoring populacji oraz dalsze badania są niezbędne, aby zapobiec ewentualnemu pogorszeniu statusu ochronnego tego ptaka w przyszłości.

Źródła: answersingenesis.org, audubon.org, worldlandtrust.org

Nasz autor

Aleksander Kusznir

Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.