Suseł moręgowany wraca do Polski. Ginący gryzoń odzyskuje dawne siedliska

Spis treści:

1. Przystosowany do życia na stepach
2. Niegdyś powszechny, dziś ekstremalnie rzadki
3. Towarzyski gryzoń
4. Przywracanie susła polskiej przyrodzie

Suseł moręgowany pozostaje jednym z najbardziej wymagających obiektów ochrony czynnej. Jego sukces w Polsce pokazuje, że przy odpowiednim zaangażowaniu naukowym i finansowym możliwe jest odwrócenie procesu wymierania. Jednak stabilność odzyskanych populacji wciąż wymaga ciągłego nadzoru przyrodniczego.

Przystosowany do życia na stepach

Suseł moręgowany (Spermophilus citellus) jest przedstawicielem rodzaju suseł (Spermophilus) w obrębie rodziny wiewiórkowatych (Sciuridae). Wygląd tego gryzonia, będącego reliktem plejstocenu, wyraźnie wskazuje na jego ewolucyjne przystosowanie do funkcjonowania w środowiskach otwartych i prowadzenia półpodziemnego trybu życia.

Rozmiary i masa

Ciało zwierzęcia, osiągające od 17 do 23 cm długości, jest smukłe i wydłużone. To ułatwia mu przemieszczanie się w ciasnych korytarzach nor.

Masa wykazuje dużą zmienność sezonową i osobniczą, wahając się od 200 do 350 gramów. Największe wartości, dochodzące do 500 gramów, osiąga tuż przed zapadnięciem w sen zimowy, kiedy to organizm gromadzi zapasy tłuszczu niezbędne do przetrwania wielomiesięcznej hibernacji.

Ubarwienie

Ubarwienie susła pełni funkcję ochronną. Krótkie, gładkie futro na grzbiecie i bokach jest żółtawoszarawe lub szarobrązowe, pokryte nieregularnym wzorem ciemniejszych plamek lub cętek.

Strona brzuszna, podgardle i wyraźne obwódki wokół oczu są jaśniejsze, zazwyczaj żółtokremowe. Ogon jest stosunkowo krótki – mierzy od 31 do 90 mm. Jest on jednak puszysty, a sierść na nim jest wyraźnie dłuższa niż na reszcie ciała.

Głowa

Głowa susła charakteryzuje się dużymi, ciemnymi oczami o migdałowym kształcie, osadzonymi wysoko na czaszce. Takie umiejscowienie narządu wzroku pozwala zwierzęciu obserwować otoczenie przy minimalnym wychyleniu z nory lub podczas stania „słupkiem”, co jest kluczowe dla wczesnego wykrywania drapieżników.

Uszy o zaokrąglonych końcach są zredukowane, częściowo ukryte w futrze, co minimalizuje opór i ryzyko urazów podczas kopania. Istotną cechą anatomiczną są silnie rozwinięte worki policzkowe, służące do gromadzenia i transportowania pokarmu do podziemnych schronień.

Kończyny są krótkie, ale silne, zakończone płaskimi, długimi i mocnymi pazurami. Stanowią one wyspecjalizowane narzędzia do drążenia nor w zbitej glebie.

Niegdyś powszechny, dziś ekstremalnie rzadki

Pierwotnie areał susła moręgowanego rozciągał się na rozległym obszarze Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej. Charakterystycznego gryzonia można było spotkać między innymi w niemieckiej Saksonii, południowej i południowo-zachodniej Polsce, Czechach, północno-wschodniej Austrii, na Węgrzech i południowej Słowacji, a także we wschodniej i południowej Rumunii, w Mołdawii, Bułgarii, na Ukrainie i europejskiej części Turcji. Rozproszone populacje występowały też na terenie Grecji.

Na wielu z wymienionych terenów gatunek ten uznaje się obecnie za wymarły. Naturalnie występujących populacji próżno szukać choćby w Niemczech i Polsce, a na Słowacji i Ukrainie zwierzęta te zanikły na większej części pierwotnego zasięgu.

Suseł moręgowany w Polsce

W Polsce suseł moręgowany zasiedlał głównie tereny Śląska. Pierwsze oficjalne doniesienia pochodzą z 1815 roku, z rejonu Głubczyc. W kolejnych dekadach odnotowywano jego obecność pod Legnicą (1877), Przemkowem (lata 80. XIX w.) oraz Głogowem (1893). Na początku XX wieku susły zawędrowały nawet pod Zieloną Górę i Żagań, co stanowiło najdalej na północ wysunięte stanowisko gatunku.

Największa znana historyczna kolonia zamieszkiwała poligon wojskowy w Łambinowicach koło Niemodlina. Na tym obszarze zwierzęta te występowały tak licznie, że były tępione jako szkodniki.

Preferencje siedliskowe

Suseł moręgowany, którego przodkowie w plejstocenie zamieszkiwali rozległe stepy, jest specjalistą od terenów otwartych, nisko porośniętych i suchych. Jego wymagania siedliskowe są specyficzne, a to czyni go podatnym na zmiany w strukturze krajobrazu. Kluczowym elementem siedliska jest obecność lekkiej, dobrze zdrenowanej gleby, która umożliwia budowę głębokich i trwałych systemów nor.

Gatunek ten preferuje środowiska takie jak:

• suche, nasłonecznione łąki i pastwiska, gdzie roślinność jest utrzymywana w stanie niskim poprzez wypas zwierząt lub regularne koszenie,
• nieużytki, ugory oraz piaszczyste tereny poeksploatacyjne,
• stworzone przez człowieka sztuczne siedliska, które imitują warunki stepowe, między innymi lotniska trawiaste, pola golfowe, boiska sportowe,
• miedze śródpolne, skarpy oraz pagórki o wystawie południowej, zapewniające szybkie nagrzewanie się gruntu po zimie.

Towarzyski gryzoń

Zwierzęta te żyją w składających się z wielu rodzin koloniach. Należy jednak podkreślić, że dorosłe osobniki zazwyczaj utrzymują własny system nor. Prowadzą dzienny tryb życia, charakteryzujący się dwoma szczytami aktywności: intensywnym żerowaniem w godzinach przedpołudniowych i ponownym wyjściem na powierzchnię późnym popołudniem.

Ważnym elementem życia społecznego jest komunikacja wokalna. Susły emitują różnorodne piski i gwizdy, które pełnią funkcję alarmową. Wyróżnia się różne typy zawołań, w zależności od rodzaju i bliskości zagrożenia. Inny sygnał ostrzega przed nadlatującym drapieżnikiem, a inny przed skradającym się.

Po usłyszeniu ostrzeżenia, wszystkie pozostające w zasięgu osobniki natychmiast przerywają żerowanie i prostują się, aby ocenić sytuację. W przypadku potwierdzenia niebezpieczeństwa, błyskawicznie uciekają do najbliższych nor.

Przywracanie susła polskiej przyrodzie

Zniknięcie susła moręgowanego z dużych obszarów Europy było wynikiem splotu kilku czynników, z których większość miała charakter antropogeniczny. Wśród kluczowych należy wymienić:

• zmianę sposobu użytkowania gruntów,
• intensyfikację rolnictwa,
• zalesianie nieużytków,
• fragmentację krajobrazu.

Po całkowitym wyginięciu susła moręgowanego w Polsce na przełomie lat 70. i 80. XX wieku, podjęto ambitne działania na rzecz jego przywrócenia. Kluczową rolę odegrało Polskie Towarzystwo Ochrony Przyrody „Salamandra”, które we współpracy z Ogrodem Zoologicznym w Poznaniu, Stowarzyszeniem BIOS oraz uniwersytetami w Poznaniu i Opolu zainicjowało program „SUSEŁ”.

W Polsce funkcjonuje obecnie kilka kluczowych stanowisk reintrodukcji:

• Kamień Śląski,
• Jakubów Lubiński,
• Głębowice i Rościsławice,

Mimo starań przyrodników, sytuacja biologiczna tego gatunku wciąż jest krytyczna. Znajduje to odzwierciedlenie w najwyższym stopniu ochrony prawnej na poziomie krajowym i europejskim.

Nasz autor

Artur Białek

Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.