Jeden z najbardziej inteligentnych naczelnych świata. Jego przyszłość zależy od ludzkich decyzji

Spis treści:

1. Gdzie żyją orangutany?
2. Jak długo żyją orangutany?
3. Dieta i zachowania orangutanów
4. Czy orangutany są groźne?
5. Zagrożenia i ochrona orangutanów

Orangutan to jeden z najbardziej fascynujących gatunków naczelnych. Przez wiele lat uważano, że istnieją dwa gatunki – orangutan borneański (Pongo pygmaeus) i orangutan sumatrzański (Pongo abelii). Dopiero niedawno, bo w 2017 roku, opisano trzeci gatunek: orangutana tapanulijskiego (Pongo tapanuliensis), żyjącego w niewielkiej, izolowanej populacji na Sumatrze.

Każdy z tych gatunków różni się nieco wyglądem, zachowaniem i preferencjami środowiskowymi. Orangutan sumatrzański jest zwykle smuklejszy, ma jaśniejsze, puszyste futro i spędza więcej czasu na drzewach. Gatunek sumatrzański ma też na twarzy długie włosy, czego nie zauważa się u orangutana borneańskiego. Orangutan tapanulijski natomiast uchodzi za najbardziej zagrożonego – jego populację szacuje się na zaledwie kilkaset osobników.

Mimo tych różnic wszystkie orangutany łączy charakterystyczna sylwetka: długie ramiona, krótkie nogi, imponująca siła mięśni oraz inteligencja, którą badacze porównują z poziomem kilkuletniego dziecka. W świecie przyrody to wyjątkowi specjaliści od życia na drzewach i mistrzowie adaptacji do środowiska tropikalnych lasów.

Gdzie żyją orangutany?

W naturze orangutany występują wyłącznie w Azji Południowo-Wschodniej, na dwóch wyspach: Borneo i Sumatrze. Oba obszary charakteryzują się gęstymi lasami deszczowymi, które dostarczają zwierzętom pożywienia, schronienia i rozbudowanej sieci drzew umożliwiającej przemieszczanie się bez schodzenia na ziemię.

Orangutan borneański zamieszkuje rozległe, choć coraz bardziej pofragmentowane lasy Borneo, podzielone administracyjnie między Indonezję, Malezję i Brunei. Różne podgatunki orangutana borneańskiego zamieszkują różne części wyspy.

Orangutan sumatrzański żyje głównie w północnej-zachodniej części Sumatry. Z kolei orangutan tapanulijski ograniczony jest do jednego, niewielkiego pasma lasu na południe od jeziora Toba. Jego występowanie obejmuje mniejszy obszar niż jakikolwiek inny gatunek wielkiej małpy. Tak wąska nisza czyni tę populację niezwykle podatną na zmiany środowiskowe i presję człowieka.

Środowisko kluczowe dla przetrwania

Lasy, w których żyją orangutany, pełnią funkcję nie tylko źródła pożywienia, lecz także przestrzeni społecznej i opiekuńczej. Drzewa stanowią platformy do odpoczynku oraz bezpiecznej obserwacji otoczenia. Orangutany zdecydowaną większość życia spędzają w koronach drzew.

Jak długo żyją orangutany?

Długość życia orangutanów zależy od wielu czynników, takich jak dostępność pożywienia, ryzyko drapieżnictwa, poziom stresu czy warunki środowiskowe. Na wolności żyją średnio 35–40 lat. Z kolei w kontrolowanych warunkach, z dostępem do opieki weterynaryjnej i zbilansowanego żywienia, orangutany mogą dożywać nawet 50–60 lat. Zdarzają się przypadki osobników przekraczających 60. rok życia, co czyni je jednymi z najdłużej żyjących naczelnych poza człowiekiem.

Wolne tempo rozwoju

Jedną z najciekawszych cech orangutanów jest powolne dojrzewanie. Samice rodzą swoje pierwsze młode zwykle w wieku 15–16 lat (choć w niewoli jest to możliwe już u ośmioletnich samic). Kolejne ciąże pojawiają się zwykle co 6–8 lat – to najdłuższy odstęp między narodzinami młodych u wszystkich ssaków. Młode pozostają z matką wiele lat, ucząc się, co można jeść, jak budować gniazda i jak poruszać się w trudnym środowisku lasu. Ten długi okres zależności przekłada się na wolne tempo przyrostu populacji, co stanowi poważne wyzwanie dla ochrony gatunków.

Dieta i zachowania orangutanów

Orangutany najchętniej jedzą owoce. Ich dieta obejmuje wiele gatunków roślin, w tym owoce sezonowe, liście, młode pędy, kwiaty, korę. Sięgają też czasem po owady i jaja ptaków. Z uwagi na duży udział owoców w ich diecie, orangutany odgrywają znaczącą rolę w rozsiewaniu nasion, wpływając tym samym na różnorodność gatunkową roślinności leśnej.

Ich dzienne aktywności są stosunkowo spokojne – poszukiwanie jedzenia, codzienne budowanie gniazd oraz obserwacja otoczenia. Orangutany nie żyją w dużych grupach. To zwierzęta raczej samotnicze, zachowujące kontakt z innymi głównie w celu prokreacji.

Są jednymi z najmniej agresywnych naczelnych, a ich zachowania społeczne często mają łagodny, niemal opiekuńczy charakter. Zaobserwowano, że dzikie orangutany potrafią odwiedzać ośrodki rehabilitacyjne i nawiązywać kontakt z osieroconymi młodymi, jakby instynktownie wspierały je w adaptacji. Ich wysoka inteligencja przejawia się również w umiejętności tworzenia i posługiwania się prostymi narzędziami, korzystania z liści jako ochrony przed deszczem i słońcem oraz w wielu innych zachowaniach, które świadczą o niezwykłej elastyczności tych zwierząt.

Czy orangutany są groźne?

Pytanie to pojawia się często, zwłaszcza w kontekście spotkań z orangutanami w rezerwatach lub na obszarach turystycznych. Orangutany nie są zwierzętami agresywnymi. Zasadniczo wolą unikać konfliktów – ich tryb życia opiera się na spokoju i minimalizacji energii, nie na konfrontacji. Spotkania samców na wolności często kończą się demonstracją siły, taką jak wydawanie donośnych okrzyków czy potrząsanie gałęziami, ale rzadko przeradzają się w bezpośrednią walkę.

Ze względu na swoją siłę fizyczną orangutany mogą być niebezpieczne, jeśli czują zagrożenie lub są prowokowane. Problemy pojawiają się zwłaszcza wtedy, gdy człowiek nie przestrzega zasad bezpieczeństwa i na przykład próbuje dotykać zwierząt, podchodzi zbyt blisko samicy z młodym lub oferuje jedzenie.

Zagrożenia i ochrona orangutanów

Wszystkie gatunki orangutanów są klasyfikowane jako krytycznie zagrożone. Do spadku ich liczebności przyczyniają się:

• wycinka lasów pod plantacje palm olejowych,
• kłusownictwo i nielegalny handel młodymi,
• fragmentacja siedlisk,
• zmiany klimatyczne i częstsze pożary lasów torfowych.

Programy ochronne obejmują monitoring populacji, tworzenie korytarzy ekologicznych, wzmacnianie prawa ochrony przyrody oraz edukację lokalnych społeczności. Coraz większe znaczenie mają też centra rehabilitacji, gdzie trafiają osierocone młode orangutany.

Skala problemu jest ogromna – szacuje się, że w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat orangutany straciły nawet połowę swojego naturalnego środowiska, a nielegalne wyręby wciąż mają miejsce. Dodatkowym wyzwaniem pozostaje fakt, że tylko niewielki odsetek przypadków kłusownictwa jest realnie ścigany, co podważa skuteczność przepisów prawnych. W ochronie gatunku coraz większą rolę odgrywają również organizacje międzynarodowe i naukowcy, którzy zwracają uwagę na konieczność niezależnego monitoringu i bardziej transparentnych działań rządów krajów, w których orangutany występują.

Źródło: National Geographic Polska

Nasza autorka

Marzena Wardyn-Kobus

Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.