Potężne drapieżniki nad Polską. Co sprowadza je do naszego kraju?

Spis treści

1. Najnowsza obserwacja przedstawiciela sępów w Polsce
2. Orłosęp brodaty
3. Sęp płowy
4. Sęp kasztanowaty
5. Ścierwnik biały

W Europie występują cztery gatunki sępów, z których wszystkie są w Polsce obserwowane jedynie sporadycznie. Należą do nich: orłosęp brodaty, sęp płowy, sęp kasztanowaty oraz ścierwnik biały. Żaden z tych gatunków nie przystępuje do lęgów w naszym kraju – wszystkie mają status gatunków zalatujących, stwierdzanych jedynie okazjonalnie.

Najnowsza obserwacja przedstawiciela sępów w Polsce

Ostatnie najnowsze stwierdzenie przedstawiciela sępów w Polsce miało miejsce niedawno na terenie Słowińskiego Parku Narodowego. Był to młody orłosęp brodaty (Gypaetus barbatus), który wykluł się 12 lutego 2025 roku w ogrodzie zoologicznym w Ostrawie (w Czechach), a 17 maja został wypuszczony na wolność w górach Stara Płanina w Bułgarii w ramach programu reintrodukcji gatunku.

Przed dotarciem nad Bałtyk ptak przebywał przez około dwa tygodnie na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego, a następnie przeleciał przez znaczną część Polski. W dalszej wędrówce wzdłuż wybrzeża dotarł na teren Słowińskiego Parku Narodowego, gdzie został odnotowany w czerwcu 2026 r.

Według danych obowiązujących do połowy 2024 r. orłosęp brodaty był oficjalnie stwierdzony w naszym kraju zaledwie pięć razy w historii awifauny Polski.

Orłosęp brodaty

Orłosęp brodaty jest jedynym gatunkiem ptaka, którego dieta w zdecydowanej większości opiera się na kościach, stanowiących ok. 85% pożywienia. Kości pochodzą od takich zwierząt jak koziorożce, kozice, jelenie i zwierzęta domowe, np. owce. Energię czerpie głównie z organicznych składników kości: kolagenu oraz tłuszczów.

Ptak ten niegdyś występował we wszystkich pasmach górskich Europy Południowej – od zachodniej Hiszpanii po Bałkany. Jest najrzadszym gatunkiem sępa w Europie – populację ocenia się na ok. 600–900 par lęgowych. W XIX i XX w. był intensywnie tępiony, a w połączeniu ze spadkiem liczebności dzikich roślinożerców górskich oraz zmianami w praktykach rolniczych doprowadziło to do jego wyginięcia na niemal całym europejskim obszarze występowania.

Orłosęp brodaty zasiedla odległe obszary górskie o stromej rzeźbie terenu, zwykle powyżej 1 000 m n.p.m. Preferuje obszary, gdzie obecne są duże drapieżniki, takie jak wilki i orły przednie (Aquila chrysaetos), oraz stada dużych ssaków, m.in. kozic, koziorożców i owiec.

Obecnie gatunek występuje w Pirenejach, pasmie górskim Sierra Nevada, Alpach oraz w niewielkich populacjach na Korsyce i Krecie.

Sęp płowy

Sęp płowy (Gyps fulvus) jest najczęściej zalatującym sępem do Polski. Corocznie notuje się od kilku do kilkunastu osobników, zwłaszcza w okresie wiosenno-letnim. Zakłada gniazda na skałach i urwiskach, rzadziej na drzewach. Wykazuje bardzo szeroki zasięg występowania, obejmujący Europę Południową (m.in. Półwysep Iberyjski), Afrykę Północną, a także część Azji – aż po Indie i Mongolię.

W Europie populację szacuje się na ponad 30 tys. par lęgowych, co stanowi ok. 10% całkowitej liczebności gatunku. Wstępne szacunki populacji globalnej wynoszą ok. 700–900 tys. osobników.

Ostatnie oficjalne stwierdzenie tego gatunku w Polsce odnotowano 7–8 czerwca 2025 r. w Laskach, w województwie dolnośląskim.

Sęp płowy jest gatunkiem długowiecznym – w warunkach niewoli odnotowano osobnika dożywającego aż 37 lat.

Sęp kasztanowaty

Sęp kasztanowaty (Aegypius monachus), nazywany również sępem czarnym, jest jednym z największych ptaków szybujących na świecie. Rozpiętość jego skrzydeł w locie wynosi od 2,5 do 3 m. Gatunek ten charakteryzuje się szerokim zasięgiem występowania, który obejmuje Europę Południową, Bliski Wschód oraz Azję Środkową, Południową i Wschodnią.

Globalną liczebność gatunku szacuje się na 8–11 tys. par lęgowych, z czego ok. 3 tys. przypada na Europę.

W obrębie swojego zasięgu sęp kasztanowaty zasiedla zróżnicowane siedliska – od lasów śródziemnomorskich, przez obszary górskie i stepy, po pustynie. Preferuje suche, półotwarte tereny, takie jak wysokogórskie łąki, a gniazda zakłada w luźnych koloniach.

W warunkach naturalnych dożywa do 20 lat, natomiast w niewoli może osiągać wiek do 35 lat.

Ostatnie stwierdzenie tego gatunku w Polsce odnotowano 25 listopada 2023 r. na Bagnie Całowanie, w województwie mazowieckim.

Ścierwnik biały

Ścierwnik biały (Neophron percnopterus), nazywany również białosępem, należy do najmniejszych sępów występujących w Europie. Gatunek ten ma rozległy zasięg występowania, obejmujący Europę Południową, Afrykę Północną, Bliski Wschód oraz niektóre części Azji. Izolowane populacje występują także na Wyspach Zielonego Przylądka oraz Wyspach Kanaryjskich.

Szacunki globalnej liczebności są niepewne – w Europie populację ocenia się na ok. 3–4,5 tys. par lęgowych, natomiast liczebność światową na 12–36 tys. osobników, przy czym dane te wymagają dalszej weryfikacji.

Ścierwnik biały prowadzi zazwyczaj samotny tryb życia, choć gromadzi się w miejscach żerowania, takich jak wysypiska śmieci, oraz na wspólnych noclegowiskach. Gniazda zakłada na półkach skalnych, sporadycznie także na dużych drzewach, budynkach (głównie w Indiach), słupach energetycznych, a wyjątkowo również na ziemi.

Populacja ścierwnika białego w Europie znajduje się w stanie kryzysowym, notując dramatyczny spadek liczebności o ok. 50% w ciągu ostatnich 40 lat w całym zasięgu występowania, a na Półwyspie Bałkańskim – nawet o 80%.

Do głównych zagrożeń, które znacząco wpłynęły na spadek liczebności należą: utrata siedlisk, zmniejszenie dostępności pokarmu, kolizje z infrastrukturą elektroenergetyczną oraz zatrucia wynikające ze stosowania chemicznych środków ochrony roślin. Migracja stanowi dodatkowe ryzyko – ponad 50% młodych osobników nie przeżywa pierwszej wędrówki na zimowiska.

Ścierwnik biały (nazywany również „kurczakiem faraona”) był niegdyś uważany przez starożytnych Egipcjan za ptaka świętego i przedstawiany w piramidach – na których jeszcze w XIX w. zakładał gniazda.

W Polsce ostatnie oficjalne stwierdzenie tego gatunku odnotowano 19 maja 2024 r. w Gołańczu, w województwie wielkopolskim. Wcześniejsza obserwacja krajowa pochodzi dopiero z 2015 r.

Nasz autor

Aleksander Kusznir

Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Współpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na co dzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.