Parami, w trójkącie, a nawet zbiorowo. Ampleksus to najdziwniejszy zwyczaj godowy polskich zwierząt

Ampleksus to po łacinie dosłownie „uścisk”. U żab, ropuch i niektórych płazów ogoniastych (np. salamandry plamistej) ten termin oznacza uścisk godowy. To swoisty „szał miłosny”, kiedy samce żab mocno łapią samice w mocny uścisk, niezależnie od swojej woli. Ten dziwny zwyczaj ma zapewnić zapłodnienie jaj.

Nie puszczę cię, choćbym chciał

U płazów zapłodnienie zachodzi poza organizmem samicy. Aby do niego doszło, po złożeniu do wody jaj przez samicę, mniej więcej w tym samym czasie, samiec musi uwolnić też nasienie. Uścisk godowy zwiększa prawdopodobieństwo, że do zapłodnienia dojdzie i że to samiec, który „złapał” partnerkę zostanie ojcem.

U żab i ropuch ampleksus jest odruchem bezwarunkowym – czyli niezależnym od woli samca. Uścisk jest bardzo silny, może trwać wiele godzin, a nawet dni i wyczerpać zarówno samicę, jak i samca. Ale uciskanie brzucha przez samca może też trochę pomóc samicy złożyć jaja. Całkiem często zdarza się, że w ten godowy szał żaby wpadają trójkami, a nawet całymi grupami. Obserwowano także ampleksus z…rybami oraz różnymi przedmiotami.

Jak objąć żabę?

Choć jest w nim element przypadkowości, najczęściej ampleksus polega na objęciu samicy przez samca pod pachami. Ale zdarza się, że samiec chwyta samicę w pachwinach. Dość oryginalny uścisk występuje u żab z rodziny Manteliidae na Madagaskarze: samiec łapie samicę za głowę.

Godowa rywalizacja jest u żab bardzo silna, więc czasem samce próbują siłą zrzucić konkurenta z grzbietu samicy. Kiedy ampleksus się zakończy bywa, że przez jakiś czas jeszcze pilnują samicy. Dla samicy bywa to sytuacją niebezpieczną – zdarza się, że pod ciężarem kilkunastu rywalizujących samców zostaje zepchnięta pod wodę i tonie.

Aby uścisk był skuteczny, samce niektórych gatunków wykształciły modzele godowe – narośla na przednich kończynach. Działają one jak „rzepy”, które wbijają się w śliską skórę samicy, uniemożliwiając jej wysunięcie się z objęć.

Nie tylko żaby: ampleksus u innych zwierząt

Uścisk godowy jest strategią ewolucyjną wykorzystywaną przez wiele organizmów – od morskich stawonogów, przez skorupiaki, aż po płazy ogoniaste. U skrzypłoczy (Limulidae), nazywanych „żywymi skamieniałościami”, znacznie mniejsze od samic samce wykorzystują pierwszą parę odnóży krocznych, przekształconą w silne, haczykowate kleszcze. Mogą bardzo długo czekać w uścisku, aż samica wykopie w piasku dołek na jaja.

U traszek samce wielu gatunków wykonują dodatkowe rytuały: wachlują ogonem, by skierować feromony w stronę nozdrzy samicy, lub pocierają jej pysk swoim podbródkiem. Choć z naszej perspektywy ten „uścisk bez wyjścia” może wydawać się brutalny, dla płazów ampleksus jest gwarancją przetrwania i sposobem na skuteczne przekazanie genów.

Nasza autorka

Magdalena Rudzka

Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.