Nigerzaur był mezozoiczną krową. Stanowił ewolucyjny fenomen w obrębie swojej rodziny

Spis treści:

1. Nietypowy zauropod
2. Dinozaur, który pasł się jak krowa
3. Dlaczego nigerzaur wykształcił te wszystkie niezwykłe cechy?
4. Czy nigerzaur miał wrogów?

Jak podpowiada sama nazwa, nigerzaur (Nigersaurus, czyli jaszczur z Nigru) żył na obszarze, gdzie dziś rozciąga się Niger. Skamieniałości prehistorycznego gada, pochodzące ze środkowej kredy (115–105 milionów lat temu) odkryto dopiero w 1976 roku, w formacji Elrhaz, na obszarze zwanym Gadoufaoua. Nazwano je jednak dopiero 13 lat później, gdy odnalezione zostały kolejne, kompletniejsze szczątki.

Nietypowy zauropod

Zauropody kojarzą się przede wszystkim z największymi kolosami, jakie przemierzały Ziemię. Nie bez przyczyny. Diplodok, jeden z najlepiej poznanych przedstawicieli tego infrarzędu, osiągał długość do 35 metrów i masę do 50 ton (choć niektórzy paleontolodzy są zdania, że mógł ważyć nawet 113 ton). W porównaniu z tym kolosem, nigerzaur był ledwie „mikrusem”

Dinozaur zaliczany do rodziny rebbachizaurów (Rebbachisauridae) w obrębie nadrodziny diplodokokształtnych (Diplodocoidea) mierzył około 9 metrów długości i ważył około 4 tony, czyli znacznie mniej niż jego krewni. W tym miejscu należy jednak podkreślić, że długość i masa ciała nie były jedynymi cechami, które wyróżniały go na tle innych „jaszczurzych stóp.”

Budowa szkieletu pozaczaszkowego

Podobnie jak inne zauropody, Nigersaurus charakteryzował się długim ogonem i tułowiem, wspieranymi przez kolumnowe kończyny, umożliwiające efektywne przenoszenie ciężaru w postawie czworonożnej. Należy jednak podkreślić, że w jego anatomii występowało także wiele unikatowych adaptacji.

W szkielecie pozaczaszkowym, najbardziej wyróżniającymi cechami jest liczba kręgów, ich rozmiar i wysoki stopień pneumatyczności. Nigerzaur miał krótką szyję. Co więcej, analizy wykazały, że objętość przestrzeni powietrznej (prawdopodobnie wypełnionej przez worki powietrzne połączone z układem oddechowym) w centrum kręgowym była większa niż objętość samego materiału kostnego. Oznacza to, że cała struktura była niezwykle lekka.

Budowa czaszki

Zresztą nie dotyczyło to wyłącznie szyi. Lekką, wręcz filigranową budową cechuje się także czaszka tego gada, która de facto stanowi najniezwyklejszy element jego anatomii. Struktura ta cechuje się niezwykle lekkimi kośćmi i dużymi otworami, redukującymi masę. Niezwykła jest też morfologia pyska – rozszerzonego, o prostych krawędziach i skierowanego bezpośrednio w dół.

Budowa szczęk

Kości szczęk nigerzaura były obrócone poprzecznie w stosunku do reszty czaszki. Ta niezwykła orientacja sprawiała, że całe uzębienie gada układało się w linii prostej, tworząc szeroką, prostą krawędź tnącą. Naukowcy są zdania, że tak uformowane szczęki mogły być dodatkowo pokryte osłoną rogową.

Uzębienie

Jedną z najniezwyklejszych i najbardziej spektakularnych cech tego prehistorycznego gada były jego zęby. Dinozaur ten miał ich ponad 500! Należy jednak podkreślić, że tylko część z nich pełniła rolę funkcjonalną. reszta to tzw. zęby zapasowe, które „czekały” by zastąpić zużyte zęby funkcjonalne.

Tempo ich wymiany było iście ekstremalne. Prawdopodobnie proces ten nie następował tak szybko u żadnego innego dinozaura. Zdaniem naukowców, nigerzaur wymieniał każdy ząb funkcjonalny raz na miesiąc, a niektórzy paleontolodzy twierdzą, że nawet raz na dwa tygodnie.

Dinozaur, który pasł się jak krowa

Te wszystkie niezwykłe adaptacje dostarczają cennych informacji na temat mechaniki żerowania tego gada i jego zwyczajów żywieniowych. Wskazują one, że jaszczur z Nigru pożywiał się przy ziemi, trzymając głowę blisko podłoża. Dieta zwierzęcia polegała na zbieraniu i rozdrabnianiu niskiej, miękkiej (niezdrewniałej) roślinności, która występowała w tropikalnym, wilgotnym środowisku – okrytonasiennych, paprotników i skrzypów.

Tego typu strategia żywieniowa nie była typowa dla zauropodów. Na jakiej podstawie naukowcy wysnuli taki wniosek? Wskazuje na to cały szereg czynników.

• Krótka szyja – długa byłaby nie tylko nieefektywna, ale także niebezpieczna dla zwierzęcia żerującego przy ziemi. Budowa szyi nigerzaura ograniczała zjawisko dźwigni, zmniejszając tym samym ryzyko wystąpienia urazu i ułatwiając wykonywanie ruchów żerowych.
• Znaczna pneumatyzacja kręgów przedkrzyżowych – gdyby głowa i szyja były ciężkie, ciągłe ruchy głową z boku na bok, niezbędne do niskiego żerowania, wymagałyby ogromnego wysiłku mięśni karku. Ekstremalna pneumatyczność minimalizowała masę w najdalszym punkcie dźwigni (szyi i czaszki), co pozwalało roślinożercy na wydajniejsze i dłuższe sesje pasienia bez nadmiernego zmęczenia mięśni.
• Ułożenie pyska – szeroki, skierowany w dół pysk był idealnie przystosowany do skubania roślinności tuż przy ziemi. Dodatkowa osłona rogowa chroniła aparat zębowy i ułatwiała zrywanie roślin.
• Ułożenie szczęk – szczęki układające się w prostą krawędź tnącą były idealnie zoptymalizowane pod kątem zbioru niskiej roślinności.
• Tempo wymiany zębów – szybka wymiana uzębienia bez wątpienia stanowiła duży wydatek energetyczny, jednak była absolutnie konieczna, bo nigerzaur ekspresowo zużywał swoje zęby. Mimo że gad pożywiał się dość miękką roślinnością, ścieranie postępowało błyskawicznie. Wynikało to z faktu, że w trakcie żerowania nisko przy ziemi, zbierał także duże ilości materiałów ściernych – pyłu, piasku i krzemionki.

Dlaczego nigerzaur wykształcił te wszystkie niezwykłe cechy?

Żeby lepiej zrozumieć, skąd wzięły się te niezwykłe ewolucyjne adaptacje, należy przyjrzeć się środowisku, w którym żyło to zwierzę. Dziś formacja Elrhaz jest jednym z najsurowszych rejonów na Ziemi. Region ten znajduje się na obszarze środkowej Sahary, w regionie Ténéré. W tym skrajnie suchym środowisku dominują piaszczyste równiny, wydmy i wychodnie piaskowców. Należy jednak podkreślić, że miliony lat temu, gdy Ziemię przemierzały wielkie, majestatyczne gady, panowały tam skrajnie inne warunki.

W okresie wczesnej i środkowej kredy panował tam klimat tropikalny przejściowy. Badania osadów wskazują na istnienie środowisk wilgotnych, charakteryzujących się obecnością rzek i zbiorników wodnych, które kontrastowały z bardziej suchymi terenami. Dominowały tam paprocie, sagowce oraz wczesne rośliny kwiatowe. Nad brzegami rosły lasy galeriowe, dające cień. W dalszej odległości od wody krajobraz stawał się bardziej otwarty, przypominający dzisiejsze afrykańskie sawanny, ale porośnięte roślinnością kredową (skrzypy, paprotniki) zamiast traw.

Fauna formacji Elrhaz jest typowa dla kontynentów tworzących dawną Gondwanę. Nigersaurus koegzystował z innymi dużymi roślinożercami. Współistnienie wielu gatunków fitofagów wymagało zaawansowanej specjalizacji nisz ekologicznych w celu ograniczenia bezpośredniej konkurencji pokarmowej.

Czy nigerzaur miał wrogów?

W tym ekosystemie nie brakowało też mięsożerców – potężnych drapieżników, które były w stanie schwytać i pożreć dużą zdobycz. Głównymi drapieżnikami na lądzie były teropody, zwłaszcza z grupy Ceratosauria – abelizaury i noazaury. Największym zagrożeniem były jednak karcharodontozaurydy, które były jednymi z największych drapieżników, jakie kiedykolwiek pojawiły się na Ziemi. Nigerzaury padały też ofiarą spinozaurów, w tym przerażających suchomimów, które osiągały długość około 11 metrów. Należy jednak podkreślić, że polowania tego gada na dużą zdobycz miały charakter okazjonalny. Jego dieta składała się przede wszystkim z ryb.

Bezpiecznie nie było też przy wodopojach. Tam czaiły się wielkie krokodylomorfy, w tym sarkozuch. Ważący 8 ton i mierzący 12 metrów kolos, tak jak współczesne krokodyle, polował z zasadzki. Gdy zwierzę zbliżyło się do cieku wodnego, uderzał niczym błyskawica, chwytając ofiarę potężnymi szczękami i wciągając ją pod wodę, gdzie nie pozostawiał jej żadnych szans.

Źródło: National Geographic Polska

Nasz autor

Artur Białek

Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.