Muchomor nie zawsze oznacza truciznę. W Polsce rosną także jadalne gatunki
Muchomory należą do najbardziej rozpoznawalnych grzybów kapeluszowych. Ich łacińska nazwa rodzajowa to Amanita. Rodzaj obejmuje setki gatunków występujących na całym świecie, w tym zarówno grzyby silnie trujące, jak i gatunki jadalne. W Polsce spotkać można kilkudziesięciu przedstawicieli rodzaju, różniących się wyglądem, siedliskiem i właściwościami.
Spis treści:
Muchomory są grzybami naziemnymi. Występują przede wszystkim w lasach, gdzie tworzą mykoryzę z drzewami. Ich rozwój rozpoczyna się od młodego owocnika otoczonego osłoną całkowitą. W miarę wzrostu osłona pęka, a jej pozostałości mogą pozostawać na kapeluszu lub u podstawy trzonu. U części gatunków występuje także osłona częściowa, której pozostałością jest pierścień.
To właśnie charakterystyczna budowa owocników sprawia, że muchomory są stosunkowo łatwe do rozpoznania jako grupa. Jednocześnie podobieństwo między niektórymi gatunkami może być zwodnicze. W obrębie rodzaju występują bowiem zarówno grzyby jadalne, jak i gatunki zawierające bardzo silne toksyny.
Rodzaj Amanita został ustanowiony w 1797 roku przez Christiaana Hendrika Persoona. Polska nazwa „muchomor” pojawiła się w piśmiennictwie w 1876 roku. Dawniej stosowano również inne określenia, między innymi bedłka, mglejarka, muchomorka i muchomór. Sama nazwa muchomora nawiązuje do dawnego zastosowania niektórych przedstawicieli rodzaju do trucia much.
Współczesna mykologia dzieli rodzaj Amanita na podrodzaje i sekcje. Podział opiera się między innymi na właściwościach zarodników oraz budowie owocników. Wyróżniono dwa podrodzaje:
- Amanita, do którego należą sekcje Amanita, Caesareae oraz Vaginatae,
- Lepidella, do którego należą Validae, Phalloidae, Lepidella oraz Amidella.
Jak wyglądają muchomory?
Typowy muchomor ma kapelusz, trzon i blaszki, ale szczególnie istotne są cechy związane z budową podstawy trzonu oraz pozostałościami osłon. Na kapeluszu u niektórych gatunków pozostają fragmenty osłony w postaci charakterystycznych łatek. U podstawy trzonu może natomiast znajdować się pochwa. Nie wszystkie muchomory mają jednak wszystkie te elementy. U części gatunków występuje również pierścień, będący pozostałością osłony częściowej.
Budowa ta jest szczególnie ważna przy rozróżnianiu poszczególnych grup muchomorów. W sekcji Caesareae trzon pozbawiony jest bulwy, ma wyraźny pierścień i dużą pochwę, a brzeg kapelusza jest wyraźnie prążkowany. Z kolei przedstawiciele sekcji Vaginatae mają podobną budowę, ale nie posiadają pierścienia.
Inaczej wyglądają gatunki należące do sekcji Phalloidae. Ich trzon zakończony jest bulwą otoczoną pochwą, występuje również pierścień, natomiast brzeg kapelusza nie jest prążkowany. Wszystkie gatunki należące do tej sekcji są silnie trujące.
W przypadku sekcji Validae charakterystyczna jest bulwa na końcu trzonu, podczas gdy pochwa jest zazwyczaj szczątkowa. Kapelusz często pokrywają cętki, a jego brzeg nie jest prążkowany. Niektóre zawarte w tej grupie toksyny rozkładają się podczas gotowania, ale nie oznacza to, że wszystkie należące do niej gatunki można uznać za bezpieczne.
Duże zróżnicowanie budowy sprawia, że samo podobieństwo do znanego gatunku nie powinno być podstawą identyfikacji grzyba. Szczególne znaczenie mają takie cechy jak wygląd kapelusza, obecność łatek, pierścienia, pochwy oraz budowa podstawy trzonu.
Czy wszystkie muchomory są trujące?
Nie. Nie wszystkie muchomory są trujące. W rodzaju Amanita występują zarówno gatunki jadalne, jak i niejadalne oraz silnie trujące, w tym takie, których spożycie może zakończyć się śmiercią.
W skali świata jadalnych przedstawicieli rodzaju jest więcej, a w niektórych regionach większe gatunki Amanita są nawet regularnie sprzedawane w sezonie grzybowym.
Nie oznacza to jednak, że muchomory są grupą, po którą warto sięgać bez bardzo dobrej znajomości gatunków. Podstawowym problemem jest ryzyko pomyłki. W obrębie tego samego rodzaju występują bowiem gatunki o bardzo różnej toksyczności. Niektóre zawierają substancje prowadzące do niewydolności wątroby i śmierci, inne mogą powodować ostre uszkodzenie nerek, a jeszcze inne wywołują objawy związane z działaniem substancji psychoaktywnych.
Szczególnie niebezpieczne są gatunki należące do sekcji Phalloidae. Znajdują się w niej muchomory zawierające amatoksyny, w tym alfa-amanitynę. Do tej grupy należy między innymi muchomor zielonawy, znany także jako muchomor sromotnikowy.
Rodzaj Amanita jest więc znacznie bardziej złożony, niż sugerowałby popularny obraz muchomora czerwonego. Obejmuje grzyby o niezwykle różnorodnej budowie, ekologii i znaczeniu dla człowieka. Są wśród nich gatunki jadalne, niejadalne, silnie trujące i zawierające substancje psychoaktywne. Właśnie dlatego muchomory są jednym z najbardziej interesujących, ale też wymagających bliższego poznania rodzajów, a ich cechy często są opisywane w ciekawostkach o grzybach.
Gatunki muchomorów
W Polsce występuje wiele gatunków rodzaju Amanita. Część z nich jest powszechnie znana, inne są znacznie rzadsze i trudniejsze do rozpoznania. Wśród polskich muchomorów znajdują się zarówno gatunki trujące, jak i jadalne.
Muchomor czerwony
Muchomor czerwony (Amanita muscaria) to jeden z najbardziej charakterystycznych grzybów świata. Łatwo rozpoznać go po czerwonym kapeluszu i jasnych pozostałościach osłony. Zawiera substancje psychoaktywne, w tym kwas ibotenowy i muscymol. W różnych kulturach wykorzystywano go w celach odurzających.
Muchomor plamisty
Muchomor plamisty (Amanita pantherina) również należy do gatunków zawierających substancje psychoaktywne. Także w jego składzie znajduje się między innymi muscymol i kwas ibotenowy. Jest grzybem trującym występującym w polskich lasach.
Muchomor sromotnikowy
Muchomor zielonawy, czyli sromotnikowy (Amanita phalloides) należy do najbardziej niebezpiecznych przedstawicieli rodzaju. Zawiera fallotoksyny i amatoksyny, w tym alfa-amanitynę, które mogą prowadzić do ciężkiego uszkodzenia wątroby i śmierci.
Muchomor jadowity
Muchomor jadowity (Amanita virosa) należy do silnie trujących przedstawicieli rodzaju. Podobnie jak inne niebezpieczne gatunki z tej grupy może powodować ciężkie zatrucia.
Muchomor czerwieniejący
Muchomor czerwieniejący (Amanita rubescens) jest jednym z jadalnych przedstawicieli rodzaju. Część grzybiarzy chętnie go zbiera do celów kulinarnych, jednak odradza się jego spożywanie z uwagi na podobieństwo tego gatunku do toksycznego muchomora plamistego.
Muchomor rdzawobrązowy
Muchomor rdzawobrązowy (Amanita fulva) należy do gatunków jadalnych, jednak także jego zbiory są odradzane z uwagi na podobieństwo do trujących gatunków – zdecydowanie warto kierować się zasadami bezpiecznego grzybobrania.
Muchomor żółtawy
Muchomor żółtawy (Amanita crocea) również zaliczany jest do gatunków jadalnych. Podobnie jak inni przedstawiciele tej grupy wymaga jednak pewnego rozpoznania gatunku. Gatunek ten od lat 80. XIX wieku jest coraz rzadszy w Europie.
Muchomor szarawy
Muchomor szarawy (Amanita vaginata) jest kolejnym jadalnym gatunkiem rodzaju. Należy do sekcji Vaginatae, której przedstawiciele nie posiadają pierścienia. Gatunek ten występuje w Polsce pospolicie.
Muchomor cesarski
Muchomor cesarski (Amanita caesarea) jest grzybem jadalnym. W starożytności był uważany za przysmak na cesarskim stole – do czego nawiązuje jego nazwa. Obecnie uważa się go za gatunek wymarły w Polsce, ale nadal pospolicie występuje na południu Europy.
Inne muchomory występujące w Polsce
W polskich lasach spotkać można także między innymi muchomora srebrzystego, oliwkowego, złotawego, cytrynowego, żółtopomarańczowego, jeżowatego, białożółtawego, twardawego, szorstkiego, olszynowego, narcyzowego, szaropłowego, alpejskiego, oliwkowoszarego, obleczonego, porfirowego, królewskiego, kasztanowatego, szyszkowatego, brązowooliwkowego i gładkotrzonowego.
Lista ta pokazuje, jak duże jest zróżnicowanie rodzaju Amanita. Charakterystyczny muchomor czerwony stanowi zaledwie jeden z wielu przedstawicieli tej grupy.
Źródło: National Geographic Polska
Chcesz znaleźć więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler.
Nasza autorka
Marzena Wardyn-Kobus
Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.