Ich przylot od wieków oznaczał wiosnę. Dziś jaskółki coraz trudniej zobaczyć

Spis treści:

1. Tropem prehistorycznych jaskółek
2. Jak jaskółki podbiły świat
3. Populacje jaskółek w Polsce i na świecie
4. Nauka rozpoznawania jaskółek
5. Życie w jaskółczym gnieździe
6. Dieta i żerowanie jaskółek
7. Kierunki dalekich podróży

Jaskółki wywodzą się z Afryki sprzed 13 milionów lat i dziś można je spotkać niemal na wszystkich kontynentach poza Antarktydą. Choć wyglądają podobnie, każda ma swój niepowtarzalny lot, barwę upierzenia i unikalny głos. Co roku pokonują nawet 20 tysięcy kilometrów, wracając do tej samej stodoły w Europie i siadając na tej samej gałęzi w Afryce. Mistrzowsko łapią owady w locie, polując nad wodą, polami i koronami drzew, a jednocześnie budują skomplikowane gniazda, które chronią młode przed niebezpieczeństwem. Oto świat jaskółek, który warto poznać.

Tropem prehistorycznych jaskółek

Jaskółcze ślady od tysiącleci przeplatają się z historią człowieka, prowadząc nas od mroku prehistorycznych jaskiń, które ptaki te dzieliły z naszymi przodkami, aż po dachy współczesnych miast. Jednym z takich niezwykłych miejsc i dowodów archeologicznych na współistnienie jaskółek z człowiekiem jest Jaskinia na Biśniku (ok. 50 km na północ od Krakowa). To jedno z nielicznych stanowisk w Europie oraz jedyne w Polsce, z nieprzerwaną sekwencją osadów trwającą 300 000 lat, obejmującą okres od czasu sprzed zlodowacenia saalijskiego po holocen.

Szczątki ptaków, w tym jaskółek, odkryte w jaskini Biśnik obejmują niemal 1 600 fragmentów szkieletów należących do co najmniej 96 taksonów, co pozwala stwierdzić, że jaskółki były obecne w regionie od bardzo dawna. Niektóre okazy, należące do rodzaju Hirundo i Cecropis (czyli różnych grup jaskółek), miały rozmiary zbliżone do współczesnej jaskółki dymówki (Hirundo rustica). Inne były wyraźnie większe, co może świadczyć o nieznanym dotąd wymarłym podgatunku lub obecności większych gatunków jaskółek.

Obecność tych ptaków w tak odległej przeszłości pokazuje, że jaskółki od zawsze korzystały z osłoniętych miejsc do gniazdowania – w jaskiniach chroniły się przed drapieżnikami i niekorzystnymi warunkami klimatycznymi. W miarę jak człowiek osiedlał się w dolinach i na wyżynach, ptaki te zaczęły wchodzić w coraz bliższe relacje z ludźmi, przenosząc swoje gniazda na budynki i inne konstrukcje. Dzięki temu jaskółki stały się nie tylko trwałym elementem krajobrazu przyrodniczego, ale również kulturowego, obecnego w mitach, symbolice i sztuce ludzkiej.

Obserwacje paleontologiczne i archeologiczne pokazują, że ich długowieczne współistnienie z człowiekiem, od prehistorycznych jaskiń po współczesne miasta, ujawnia niezwykłą zdolność adaptacyjną tych ptaków oraz rolę jako łącznika między światem przyrody a historią ludzkości.

Jak jaskółki podbiły świat

Jaskółki to kosmopolityczna rodzina ptaków wróblowych (Passeriformes), obejmująca ok. 88 gatunków na całym świecie. Badania filogenetyczne i biogeograficzne wskazują, że jaskółki najprawdopodobniej wywodzą się z Afryki, a dokładniej z regionu afrotropikalnego. Pojawiły się tam ok. 13 milionów lat temu, czyli w środkowym miocenie. Choć współczesna większość gatunków jaskółek lęgnie się dziś w Afryce i Ameryce Południowej, ich wspólny przodek wywodził się pierwotnie z Afryki, co sugeruje, że obszar ten odegrał kluczową rolę w ich wczesnej ewolucji.

Z Afrotropików jaskółki stopniowo rozszerzały swój zasięg, zasiedlając krainę neotropikalną, Palearktykę, Nearktykę, Australię oraz Oceanię. Obecnie występują na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy. Poza podstawową budową ciała: długich, spiczastych skrzydłach oraz krótkim, szerokim dziobem jaskółki wykazują jednak znaczne zróżnicowanie cech, takich jak ubarwienie, zachowania społeczne i terytorialne, strategie migracyjne oraz sposoby gniazdowania.

Jaskółki można podzielić na trzy grupy w zależności od miejsca geograficznego, w którym zakładają gniazda. Jedne drążą nory w ziemi lub piasku (np. brzegówki). Inne korzystają z gotowych nor, szczelin lub dziupli w drzewach (np. jaskółki drzewne). Trzecia grupa buduje gniazda z błota. Takie błotne gniazda mogą dzielić się na: otwarte jak miseczka (np. u dymówek), całkowicie zamknięte (np. u oknówek) albo w kształcie „pękatej butelki” z wejściem w formie tunelu (np. jaskółki rudawe z rodzaju Cecropis).

Populacje jaskółek w Polsce i na świecie

W Polsce występują trzy gatunki jaskółek: jaskółka dymówka (Hirundo rustica), jaskółka oknówka (Delichon urbicum) oraz jaskółka brzegówka (Riparia riparia). Dymówka żyje w pobliżu siedzib ludzkich, przede wszystkim na wsiach i na przedmieściach, gdzie wije gniazda wewnątrz budynków, głównie w stodołach, oborach czy chlewniach. Oknówka z kolei zakłada gniazda najczęściej w aglomeracji miejskiej. Korzysta z ludzkich konstrukcji m.in. budynków, mostów, a nawet prefabrykowanych betonowych trybun na obiektach sportowych, np. na kortach tenisowych czy stadionach. Brzegówka natomiast, jak sama nazwa wskazuje, zasiedla nory w skarpach nad brzegami rzek oraz w żwirowniach.

Europejską populację dymówki szacuje się na 29–48 milionów par lęgowych, natomiast globalna liczebność tego gatunku wynosi ok. 290–487 mln dojrzałych osobników. W Polsce krajową populację oceniono na 1,6–2,2 mln par lęgowych.

Populacja jaskółki oknówki na kontynencie europejskim została oszacowana na 11–25 mln par lęgowych, natomiast globalnie liczy ona 38–80 mln dojrzałych osobników. W Polsce liczebność oknówki szacuje się na 390–550 tysięcy par lęgowych.

W przypadku brzegówki zarówno populacja europejska, jak i globalna oraz krajowa są wyraźnie mniejsze. W Europie liczy ona jedynie 6–9 mln par lęgowych, globalnie 38–50 mln dojrzałych osobników, a w Polsce 150–300 tys. par lęgowych.

Jak podkreślają naukowcy, wszystkie te dane wymagają dalszej weryfikacji, ponieważ precyzyjne oszacowanie liczebności populacji jaskółek jest niezwykle trudne.

Nauka rozpoznawania jaskółek

Nauka rozpoznawania jaskółek należy do tak samo trudnych rzeczy, jak w przypadku każdego innego gatunku ptaka. Jednak wszystkie gatunki z rodziny jaskółkowatych (Hirundinidae) cechują się wspólną morfologią, czyli podobnym planem budowy ciała: aerodynamiczny kształt ciała, krótkie nogi i rozwidlony ogon, które ułatwiają im chwytanie owadów w locie oraz czyni je mistrzami podniebnych akrobacji.

Wygląd jaskółek

Jaskółka dymówka w locie może przypominać jerzyka (Apus apus) ze względu na spiczastą sylwetkę i szybki, zwrotny lot. Z bliska łatwo jednak zauważyć różnicę: dymówka ma pomarańczowo-niebiesko-białe upierzenie, a jerzyk jest jednolicie ciemnoszary z niewielką jasną plamą na gardle. Jerzyki prawie nigdy nie siadają na drutach czy konstrukcjach, podczas gdy dymówki często odpoczywają na drutach, dachach i innych elementach środowiska miejskiego i wiejskiego.

Oknówka ma krótszy, umiarkowanie rozwidlony ogon i charakterystyczną białą plamę na kuprze. Jej grzbiet i skrzydła połyskują niebiesko, a spód ciała jest czysto biały. Lot oknówki jest bardziej trzepotliwy niż dymówki, a młode mają ciemniejszy spód i brak połysku na grzbiecie.

Brzegówka jest mniejsza od wróbla i wyróżnia się szaro-brązowym grzbietem, białym spodem i wyraźnym brunatnym półobrożem na szyi.

Głos jaskółek

Kolejną cechą ułatwiającą rozpoznanie gatunku jaskółek jest ich głos. Choć niektóre ptaki wróblowe potrafią naśladować dźwięki innych gatunków, głosy jaskółek są zazwyczaj charakterystyczne i łatwo je odróżnić międzygatunkowo.

Jaskółka dymówka ma najbardziej złożony i wyrafinowany śpiew spośród wszystkich jaskółek w Polsce. Jej głos przypomina szybki, dźwięczny szczebiot, często wzbogacony o skrzeki i terkotliwe dźwięki. Dla porównania, jerzyk wydaje proste, monotonne świsty, wyraźnie różne od głosów jaskółek.

Jaskółka oknówka śpiewa nieco podobnie do dymówki, ale łagodniej. Jej szczebiot jest szybki, miękki i „soczysty”, a struktura wokalizacji prostsza i mniej zróżnicowana. Samce często wplatają w swój śpiew krótki, miękki trel, który brzmi delikatniej niż suchy, „drewniany” terkot dymówki. Typowe dźwięki oknówki to krótkie „prrit” lub przeciągłe „czierr”.

Brzegówka jest najmniej melodyjna. Jej głos przypomina szorstki, chropowaty zgrzyt, porównywany do pocieranego papieru ściernego. Wydawany jest w długich seriach, często przyspieszającym tempie, np. „trrrsz, trre-trre-trre-rrerrerre”.

Życie w jaskółczym gnieździe

Jaskółka dymówka

Jaskółka dymówka jest gatunkiem ptaka wędrownego, podobnie jak oknówka i brzegówka. Na lęgowiska powraca wiosną, zwykle w marcu i kwietniu. Jako pierwsze przylatują samce, które sprawdzają stan gniazd z poprzednich sezonów i w razie potrzeby przystępują do ich naprawy lub budowy nowych. Po pewnym czasie dołączają samice, aktywnie uczestnicząc w dalszych pracach.

Gniazdo dymówki ma formę półotwartej, zaokrąglonej czarki, najczęściej przyklejonej do ścian budynków lub murów, często z wykorzystaniem naturalnych podpórek, takich jak belki czy elementy wyposażenia obór. Konstrukcja powstaje z błota wzmacnianego źdźbłami traw, natomiast wnętrze wyścielane jest delikatnym materiałem roślinnym, włosiem i piórami, które jaskółki potrafią zbierać nawet w locie.

W okresie od maja do lipca dymówki wyprowadzają zwykle jeden lub dwa lęgi, choć w sprzyjających warunkach mogą przystąpić nawet do trzech lęgów w sezonie. Samica składa od 3 do 5 białych z brązowo-rudymi plamkami jaj, które wysiadywane są na zmianę przez oboje rodziców. Po ok. dwóch tygodniach wykluwają się pisklęta. Młode opuszczają gniazdo po mniej więcej trzech tygodniach, jednak przez kolejne 14–16 dni pozostają pod opieką dorosłych, głównie samca, który intensywnie je dokarmia. W ciągu jednego sezonu lęgowego para dymówek wychowuje przeciętnie do 7 piskląt.

Jaskółki dymówki wyróżniają się wyjątkowym przywiązaniem do miejsca gniazdowania. Znane są przypadki, w których te same osobniki korzystały z jednego gniazda przez kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt sezonów. Gatunek ten uznawany jest za społecznie monogamiczny, jednak badania genetyczne wykazały, że w większych koloniach nawet ok. 1/3 piskląt może pochodzić od samców spoza pary lęgowej.

Jaskółka oknówka

Oknówki pierwotnie gniazdowały na skalnych klifach i urwiskach. Obecnie takie stanowiska należą do rzadkości, choć wciąż notuje się pojedyncze gniazda pod skałami, m.in. w Tatrach. Zdecydowanie częściej gatunek ten wykorzystuje konstrukcje stworzone przez człowieka, takie jak budynki czy mosty, które zastąpiły mu naturalne miejsca lęgowe.

Sezon lęgowy rozpoczyna się wiosną, po powrocie ptaków z zimowisk. Oknówki wykazują silne przywiązanie do miejsca rozrodu i często wracają do tych samych kolonii, które zajmowały w poprzednich latach. Okres lęgowy jest stosunkowo długi i trwa zazwyczaj od maja do września.

Gniazdo ma postać niemal zamkniętej czarki z niewielkim otworem wlotowym. Lepione jest z błota i mułu połączonego śliną, a zarówno z zewnątrz, jak i wewnątrz przypomina gniazdo jaskółki dymówki, choć jest od niego wyraźnie bardziej zamknięte. Oknówki umieszczają gniazda najczęściej pod gzymsami budynków, przy oknach, w wykuszach oraz pod mostami.

Oknówki wyprowadzają zwykle dwa lęgi w sezonie. Samica składa 3–5 jaj, które są wysiadywane na zmianę przez oboje partnerów przez dwa tygodnie. Pisklęta pozostają w gnieździe przez ok. kolejny miesiąc. Po opuszczeniu gniazda młode gromadzą się w koloniach, gdzie uczą się zachowań społecznych, wspólnie poszukują pokarmu, nawiązują kontakty z innymi oraz ustalają hierarchię w grupie. Zdarza się, że dorosłe dokarmiają nie tylko własne, ale także cudze pisklęta.

Choć oknówki tworzą trwałe pary i są uznawane za gatunek monogamiczny, badania genetyczne wykazały, że część młodych pochodzi od innych samców spoza pary. W jednej kolonii aż 19% piskląt było wynikiem tzw. zapłodnień pozapartycznych.

Jaskółka brzegówka

Brzegówki gniazdują w wydrążonych przez siebie norach w piaszczystych skarpach. W jednej z nich na peryferiach Mrągowa w Polsce (woj. warmińsko-mazurskie) w 2019 r. osiedliło się kilkanaście par, zakładając kolonię lęgową i drążąc ok. 30 norek. Skarpa miała wówczas około 4 m wysokości i 25 m długości.

Brzegówki to prawdziwe mistrzynie kopania. W miękkim piasku i glinie potrafią drążyć poziome korytarze o długości ponad metra, używając dziobów i pazurków nóg. Wejścia do norek są zazwyczaj owalne, a sam proces drążenia jest tak precyzyjny, że w jednej skarpie powstaje prawdziwa sieć domów dla ptaków.

W okresie lęgowym, od maja do lipca, brzegówki wyprowadzają zwykle 1–2 lęgi. Samica składa 4–6 jaj, które wysiadywane są przez ok. 2 tygodnie przez oboje rodziców. Co ciekawe, młode ptaki opuszczają norki już po dwóch tygodniach, znacznie szybciej niż inne jaskółki.

Na wiosnę brzegówki zakładają nową kolonię lub wracają do tych samych norek z poprzednich sezonów, o ile nie zostały zajęte przez wróble, pliszki siwe czy sikorki bogatki. Takie zachowania pokazują ich przywiązanie do miejsca i niezwykłą zdolność adaptacji do środowiska.

Dieta i żerowanie jaskółek

Jaskółki żywią się niemal wyłącznie owadami, które chwytają w locie. Różne gatunki polują w różnych miejscach – niektóre nisko nad ziemią, inne nad wodą, łąkami czy koronami drzew.

Dymówki na przykład polują na owady nisko nad ziemią, czasem między nogami pasącego się bydła, a także na wysokości czubków drzew. Badania przeprowadzone w 52 koloniach lęgowych w piętnastu wsiach w Polsce wykazały, że dieta piskląt składa się niemal wyłącznie z owadów, przede wszystkim chrząszczy, błonkówek, muchówek i pluskwiaków. Analiza pokarmu wskazała, że dymówki wybierają większe owady, zamiast wykorzystywać wyłącznie lokalną obfitość drobnych ofiar, co zapewnia pisklętom większą wartość energetyczną podczas lęgów. Wysoki udział chrząszczy w diecie wynika prawdopodobnie z tradycyjnego, ekstensywnego sposobu gospodarowania terenami rolniczymi, sprzyjającego dostępności większych owadów.

Oknówki z kolei polują na owady zarówno nad wodą, łąkami, polami, jak i nad koronami drzew. Badania prowadzone w południowej Anglii wykazały, że dieta piskląt tego gatunku zmienia się w ciągu roku w zależności od dostępności owadów, a najważniejsze grupy stanowią muchówki, błonkówki i pluskwiaki. Inne badania z północno-wschodniego Algieru, stolicy Algierii nad Morzem Śródziemnym, pokazały podobny układ diety – najwięcej było błonkówek, a potem chrząszczy, pluskwiaków i muchówek. Choć te miejsca dzieli ponad 2 tys. km, stanowi dowód, że odległość nie wpływa na sposób zdobywania pokarmu. Oknówki selektywnie wybierają większe i bardziej energetyczne owady, co pozwala im skutecznie karmić pisklęta i dostosowywać się do dostępności pokarmu w środowisku.

U brzegówek dieta również opiera się na owadach łapanych w locie, podobnie jak u ich kuzynek, choć czasem sięgają też po owady naziemne, wodne lub larwy. Polują w podobnym środowisku co oknówki i potrafią nawet pić wodę w locie. Dorosłe brzegówki zwykle zdobywają pokarm w promieniu ok. 200 m od gniazda, a w razie dalszych lotów wracają z większymi porcjami. Badania wykazały, że w małych koloniach brzegówki nie wymieniają informacji o żerowaniu, natomiast w dużych koloniach np. na Węgrzech ptaki żerowały synchronicznie, sugerując przekazywanie sobie informacji o dostępności pokarmu. Analiza zawartości żołądków wykazała, że niemal całą dietę (ponad 99%) stanowią owady – głównie mrówki, pszczoły i osy, muchówki oraz chrząszcze, a w mniejszych ilościach jętki, pluskwiaki, ważki oraz motyle i ćmy.

Kierunki dalekich podróży

Jaskółki są ptakami wędrownymi i należą do migrantów długodystansowych. Już w starożytnej Grecji ludzie zdawali sobie sprawę z tego, że w różnych porach roku jedne gatunki ptaków znikają, a inne się pojawiają. Pisał o tym m.in. Arystoteles, uznawany za pierwszego znanego w historii ornitologa.

Obecność ptaków i ich głosów pełniła dla dawnych społeczności rolę swoistego kalendarza przyrody: jedne gatunki przypominały rolnikom, kiedy rozpocząć wiosenną orkę, inne sygnalizowały czas koszenia, a jeszcze inne zwiastowały okres świąt. Dodatkowo świergot i szczebiot ptaków, w tym jaskółek, umilał codzienną pracę i odpoczynek ludzi na wsi.

Zauważano również, że zimą jaskółki znikają z osad ludzkich. Przez długi czas sądzono, że ptaki te spędzają zimę zakopane w mule na dnie stawów, jezior i bagien. To ludowe, a później także wczesnonaukowe przekonanie najprawdopodobniej wynikało z obserwacji masowych noclegowisk dymówek przed jesiennym odlotem oraz w trakcie wędrówek, kiedy ptaki gromadzą się w trzcinowiskach nad zbiornikami wodnymi.

Dopiero wprowadzenie metody obrączkowania ptaków przez duńskiego ornitologa Hansa Christiana Corneliusa Mortensena w 1898 r. pozwoliło wyjaśnić ten problem. Dzięki informacjom zwrotnym wiadomo dziś, że jaskółki nie zimują w mule, lecz odlatują na zimowiska w Afryce.

Migracja dymówek

Badania nad dymówkami w Europie wykazały, że ptaki te dwa razy w roku pokonują bardzo długie dystanse – z lęgowisk w Eurazji na zimowiska położone na południe od Sahary, od Kamerunu po RPA. Trasa migracji może liczyć nawet do 10 tys. km w jedną stronę. Jak podkreślał prof. dr Peter Berthold, dymówki wykazują niezwykłą zdolność orientacji przestrzennej oraz dużą wierność miejscom lęgowym i zimowiskowym. Pięcioletnia dymówka potrafi co roku wracać do tej samej stodoły w okolicach Bayreuth w Niemczech, a zimą regularnie nocuje na tej samej gałęzi w Demokratycznej Republice Konga. Choć oba te miejsca są niewielkie, dzieli je dystans ok. 10 tysięcy kilometrów, co dla dymówek nie stanowi przeszkody.

Gdzie zimują oknówki?

Oknówki z południowo-zachodniej Hiszpanii po zakończeniu sezonu lęgowego odlatują na zimowiska w Afryce Zachodniej. Badania wykazały, że wybór zimowisk zależy od jakości siedlisk i dostępności pożywienia. Część ptaków korzysta z lasów liściastych, a część z sawann mieszanych z lasami sezonowymi. Wybór miejsca zimowania ma znaczenie dla późniejszego rozrodu – oknówki, które spędzały zimę w sawannach i lasach sezonowych, wracały wcześniej wiosną i szybciej rozpoczynały składanie jaj. Interesujące jest także, że w niektórych zimowiskach młode ptaki zaczynały rozmnażanie wcześniej niż starsze osobniki, co może wskazywać na różnice w kondycji lub wieku. Wyniki tych badań pokazują, że jakość zimowiska i dostępność pożywienia mają bezpośredni wpływ na sukces rozrodczy oknówek w kolejnym sezonie lęgowym. Starsze samce częściej wybierają sawanny i lasy sezonowe, uznawane za wartościowe siedliska zimowe. Ptaki zimujące w tych lepszych miejscach rozpoczynały rozmnażanie wcześniej, co dodatkowo podkreśla znaczenie jakości zimowisk dla sukcesu reprodukcyjnego po powrocie do Europy.

Zimowiska brzegówek

Brzegówki po sezonie lęgowym migrują na duże odległości do Afryki Subsaharyjskiej. Według badania wzdłuż rzeki Tisza (Cisa) w środkowo-wschodnich Węgrzech wykazały, że ptaki zimują w różnych regionach Afryki, a okres spędzony na zimowiskach jest bardzo długi – trwa ok. 135 dni. Dane z obrączkowania i analizy piór pokazały też, że dorosłe osobniki często wracają do tych samych kolonii lęgowych w kolejnych latach, natomiast młodsze ptaki wykazują większe rozproszenie i odwiedzają różne kolonie, aby ocenić potencjalne miejsca lęgowe na przyszłość. Badania dotyczące jakości piór i tempa wzrostu piór wykazały, że starsze ptaki mają lepsze pióra, co wpływa na ich zdolność do długodystansowych migracji.

Źródła: palaeo-electronica.org, www.sciencedirect.com, jestemnaptak.pl

Nasz autor

Aleksander Kusznir

Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.