Epoka lodowcowa trwa od milionów lat. Obecne ocieplenie jest jedynie krótkim interglacjałem

Spis treści:

1. Ramy chronologiczne epoki lodowcowej
2. Mechanizmy napędowe epoki lodowcowej
3. Przebieg zlodowaceń na ziemiach polskich

Epoka lodowcowa nie była jedynie okresem przetrwania w surowych warunkach, lecz czasem fundamentalnej przebudowy ziemskich ekosystemów i rzeźby terenu. Cykliczność zlodowaceń, sterowana przez mechanikę orbitalną Ziemi, stworzyła unikatowe warunki dla rozwoju specyficznej megafauny i wymusiła na wczesnych homininach rozwój technologii oraz struktur społecznych. Jej wpływ na współczesny świat jest wszechobecny, od ukształtowania granic, determinowanych przez pradoliny i systemy rzeczne, po globalny obieg węgla. Wieloletnia zmarzlina, która uformowała się w plejstocenie, wciąż zalega pod znaczną częścią Syberii, Alaski i Kanady, a w reliktowej formie – nawet pod Suwalszczyzną.

Ramy chronologiczne epoki lodowcowej

Współczesna nauka umieszcza początek epoki lodowcowej, utożsamianej z plejstocenem w punkcie zwrotnym historii geologicznej, około 2,53 do 2,58 miliona lat temu. To właśnie wtedy nastąpiło gwałtowne ochłodzenie klimatu na półkuli północnej, co zainicjowało trwający do dziś czwartorzędowy cykl zlodowaceń. Warto podkreślić, że planeta wciąż znajduje się w epoce lodowcowej, a obecny holocen, trwający od około 11 700 lat, jest jedynie kolejnym interglacjałem – krótką, ciepłą przerwą w zimnym świecie, naśladującą wcześniejsze optima klimatyczne, takie jak interglacjał eemski sprzed 130 000 lat.

Plejstocen należy dzielić na kilka kluczowych faz, z których każda charakteryzowała się inną dynamiką zmian temperatury i zasięgiem lodu. Na początku tego okresu, aż do około miliona lat temu, cykle zlodowaceń powtarzały się co 41 000 lat, co było bezpośrednio powiązane ze zmianami nachylenia osi obrotu Ziemi. Jednak po tzw. przełomie środkowoplejstoceńskim, mechanizm ten uległ zmianie, a dominującym cyklem stał się okres 100-tysięczny, w którym lądolody narastają powoli przez około 90 000 lat, by następnie gwałtownie cofnąć się w ciągu zaledwie 10 000 lat.

Mechanizmy napędowe epoki lodowcowej

Nie można mówić o jednej przyczynie inicjacji i cykliczności epok lodowcowych. Nadrzędną rolę odgrywają periodyczne zmiany parametrów orbity ziemskiej, opisane przez Milutina Milankovicia. Te tzw. cykle Milankovicia determinują ilość energii słonecznej, docierającej do poszczególnych szerokości geograficznych, szczególnie w newralgicznych dla wzrostu lodowców miesiącach letnich na półkuli północnej.

Pierwszym czynnikiem, na który należy tu wskazać, jest ekscentryczność, czyli zmienność kształtu orbity ziemskiej od niemal kołowej do eliptycznej, zachodząca w cyklu około 100 000 lat. Wpływa ona na różnice w nasłonecznieniu planety w zależności od jej odległości od Słońca. Drugim jest nachylenie ekliptyki, które waha się między 22,1 stopnia a 24,5 stopnia w cyklu 41 000 lat. Mniejsze nachylenie niweluje różnice między porami roku – chłodne lata nie pozwalają na całkowite stopnienie zimowego śniegu, co prowadzi do jego akumulacji i transformacji w lód lodowcowy. Trzecim czynnik to precesja, czyli zataczanie przez oś Ziemi stożka w przestrzeni w cyklu ok. 21–23 tysięcy lat, co zmienia termin występowania pór roku względem peryhelium.

Czynniki ziemskie

Poza czynnikami orbitalnymi, istotną rolę odgrywają ziemskie mechanizmy sprzężeń zwrotnych. Aktywność wulkaniczna może wprowadzać do atmosfery ogromne ilości popiołów blokujących promieniowanie słoneczne, co staje się bezpośrednim zapalnikiem ochłodzenia. Kluczowym procesem jest również efekt albedo: rosnąca powierzchnia lodu odbija więcej światła słonecznego z powrotem w przestrzeń kosmiczną, co prowadzi do dalszego spadku temperatury i przyspieszenia wzrostu lądolodu. Tworzy to coś w rodzaju samonapędzającej się pętli chłodu.

Przebieg zlodowaceń na ziemiach polskich

Polska stanowi jeden z najlepiej udokumentowanych obszarów badań plejstoceńskich w Europie, ze względu na wielokrotne transgresje lądolodu skandynawskiego na jej terytorium. Każde zlodowacenie miało inny zasięg i w unikatowy sposób przekształciło podłoże geologiczne.

• Zlodowacenia południowopolskie (zespół glacjałów Sanu) charakteryzowały się największą ekspansją, wnikając głęboko w doliny górskie Karpat i Sudetów i przechodząc przez Bramę Morawską. W tym czasie masy lodu przykrywały niemal cały kraj, co doprowadziło do gigantycznej erozji starszych osadów.
• Z kolei zlodowacenia środkowopolskie (Odry i Warty) pozostawiły po sobie rzeźbę staroglacjalną, widoczną dziś na Nizinach Środkowopolskich. Formy te są obecnie mocno spłaszczone, a jeziora, które niegdyś tam istniały, uległy całkowitemu zanikowi lub wypełnieniu osadami.
• Ostatnie zlodowacenie, zwane północnopolskim lub zlodowaceniem Wisły, osiągnęło swój maksymalny zasięg około 20 000 lat temu, w fazie leszczyńskiej. Czoło lądolodu wyznaczało wówczas linię łączącą Zieloną Górę, Leszno, Konin i Płock. To właśnie temu glacjałowi zawdzięczamy rzeźbę młodoglacjalną północnej Polski, charakteryzującą się świeżymi formami terenu, takimi jak wysokie wzgórza morenowe i głębokie jeziora rynnowe.

Specyfika regionu śląskiego

Wpływ epoki lodowcowej na południową Polskę, a w szczególności na Śląsk, był równie istotny, choć należy podkreślić, że objawiał się w innych formach. Podczas gdy północ była przykryta lodem, południe znajdowało się w strefie peryglacjalnej – obszarze o skrajnie zimnym, suchym klimacie, zdominowanym przez wieloletnią zmarzlinę.

To przyczyniło się do powstania pokryw lessowych. Wiatr wiejący od czoła lądolodu wywiewał drobny pył kwarcowy z osadów polodowcowych i osadzał go na wyżynach. Tak powstały potężne pokłady lessu na Płaskowyżu Głubczyckim, Wyżynie Lubelskiej i Przedgórzu Sudeckim. Less ten jest skałą macierzystą dla najżyźniejszych gleb w Polsce – czarnoziemów, co do dziś determinuje rolniczy charakter tych regionów.

W Sudetach i Tatrach, które nie były całkowicie przykryte przez lądolód kontynentalny, rozwijały się lodowce górskie. Ich działalność erozyjna doprowadziła do przekształcenia dolin V-kształtnych w szerokie doliny U-kształtne i powstania gołoborzy.

Nasz autor

Artur Białek

Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.