Wszyscy znają jego twierdzenie. Mało kto wie, kim naprawdę był Pitagoras
Pitagoras z Samos był greckim filozofem, który dokonał ważnych odkryć w matematyce, astronomii i teorii muzyki. Jednak twierdzenie określane jego imieniem było znane Babilończykom już tysiąc lat wcześniej. Natomiast Pitagoras mógł być pierwszym, który je udowodnił.
Spis treści:
- Wszechstronne wykształcenie Pitagorasa
- Spotkanie z Talesem z Miletu
- Pitagorejczycy
- Między filozofią a matematyką i muzyką
- Czy twierdzenie Pitagorasa faktycznie zostało opracowane przez niego?
Informacje o życiu Pitagorasa są raczej skromne. Urodził się prawdopodobnie w 572 lub 570 p.n.e. na greckiej wyspie Samos znajdującej się u brzegów Azji Mniejszej. Wyspa była ważnym ośrodkiem kultury i sztuki okresu starożytnego. Według mitologii na Samos miała narodzić się Hera. Stamtąd pochodzili też filozof Epikur oraz astronom Arystarch, który jako pierwszy zaproponował, że to nie Ziemia jest w centrum naszego układu planetarnego, lecz Słońce.
Wszechstronne wykształcenie Pitagorasa
Pitagoras miałby być synem rytownika Mnesarchosa i rodowitej mieszkanki Samos Pythais. Ale nie wszystkie przekazy są w tej kwestii zgodne. Według niektórych Mnesarchos był kupcem pochodzącym z Tyru i wsławił się przywiezieniem na Samos zboża w czasie klęski głodu. W dowód wdzięczności nadano mu obywatelstwo Samos. Jako dziecko Pitagoras spędził wczesne lata na Samos, ale dużo podróżował z ojcem. Istnieją relacje o powrocie Mnesarchosa do Tyru z Pitagorasem, gdzie chłopiec miał pobierać nauki u Chaldejczyków i uczonych z Syrii. Prawdopodobnie odwiedził też Italię.
Najprawdopodobniej miał dwóch braci, choć niektóre źródła mówią o trzech. Był dobrze wykształcony – uczył się gry na lirze, poezji oraz recytacji Homera. Wśród jego nauczycieli było trzech filozofów, którzy wywarli na niego wpływ jako na młodego człowieka. Najważniejszy był zapewne Pherekydes, często opisywany jako nauczyciel Pitagorasa.
Spotkanie z Talesem z Miletu
Kolejnym człowiekiem, który wywarł wpływ na Pitagorasa był Tales z Miletu, którego Pitagoras odwiedził mając od 18 do 20 lat. Tales był już wtedy starym człowiekiem i choć wywarł na Pitagorasie duże wrażenie, zapewne niewiele go uczył. Zachęcił jednak Pitagorasa do zainteresowania się matematyką i astronomią oraz doradził mu podróż do Egiptu, by pogłębić wiedzę. Anaksymander wykładał w Milecie, a Pitagoras uczęszczał na jego wykłady. Anaksymander interesował się geometrią i kosmologią, a wiele jego idei wpłynęło na poglądy Pitagorasa.
Niektóre źródła podają, że Pitagoras przebywał w Egipcie w okresie najazdu króla Persji Kambyzesa II. Trafił do niewoli i został zabrany do Babilonu. Wiedza uchroniła go od losu niewolnika. Zamiast tego obcował z babilońskimi uczonymi i magami.
Pitagorejczycy
Opuścił Babilon w 520 roku i udał się do rodzinnego Samos. Niedługo później wybrał się na Kretę, by studiować tamtejszy system praw. Następnie założył na Samos szkołę zwaną półkolem. W 518 roku był już w południowej Italii. W Krotonie (dzisiejsze Crotone) założył i stanął na czele filozoficzno-religijnej wspólnoty mającej wielu zwolenników.
Wewnętrzny krąg nazywał się mathematikoi. Jego członkowie żyli wspólnie, nie posiadali prywatnego majątku, byli wegetarianami i słuchali Pitagorasa jako nauczyciela. Wyznawali pięć głównych zasad:
- rzeczywistość ma u podstaw naturę matematyczną,
- filozofia służy oczyszczeniu duchowemu,
- dusza może zjednoczyć się z boskością,
- symbole mają znaczenie mistyczne,
- wszyscy bracia zakonu muszą zachować lojalność i tajemnicę.
Do wspólnoty dopuszczano także kobiety – niektóre stały się później znanymi filozofkami. Zewnętrzny krąg – akuzmatycy – mieszkał osobno.
Między filozofią a matematyką i muzyką
Pitagorejczycy przestrzegali tajemnic i wspólnotowości, co sprawiło, że trudno jest przypisać poszczególne odkrycie konkretnej osobie. Były wspólnym dziełem grupy. Współdziałanie to zaowocowało wieloma istotnymi postępami w matematyce. Pitagorejczycy interesowali się m.in. zasadami matematyki, pojęciem liczby, pojęciem trójkąta czy ideą dowodu. Były one ważniejsze niż same obliczenia.
Pitagoras miał zauważyć, że wszystkie relacje można sprowadzić do liczb. Tak o tym pisał sam Arystoteles: „Pitagorejczycy… uznali, że rzeczy są liczbami…”. Ważnym tematem rozważań była też teoria muzyki. Pitagorejczycy odkryli m.in., że drgające struny wydają harmoniczne dźwięki, gdy ich długości pozostają w prostych proporcjach liczbowych.
Pitagoras badał też liczby parzyste i nieparzyste, liczby trójkątne, doskonałe itd. Przypisywał liczbom cechy osobowe – męskie/żeńskie, doskonałe/niedoskonałe.
Czy twierdzenie Pitagorasa faktycznie zostało opracowane przez niego?
Najbardziej znany jest jednak z twierdzenia geometrycznego. Choć nazwa sugeruje, że odkrył je Pitagoras, w rzeczywistości zasada ta była znana dużo wcześniej innym kulturom, m.in. Babilończykom. Istniały tablice matematyczne (np. tablica Plimpton 322 z ok. 1800 r. p.n.e.), które zawierały liczby spełniające zależność a2+b2=c2. Oznacza to, że Babilończycy potrafili posługiwać się tą zależnością, choć niekoniecznie mieli jej formalny dowód.
Według tradycji Pitagoras mógł być pierwszym, który udowodnił twierdzenie – czyli logicznie wykazał, dlaczego jest ono prawdziwe. Faktycznie jednak nie zachowały się żadne pisma samego Pitagorasa, więc nie wiemy tego na pewno.
Pitagoras był jednak przede wszystkim filozofem. Wierzył m.in., że:
- dusza przechodzi kolejne wcielenia,
- świat opiera się na przeciwieństwach,
- wszystkie rzeczy składają się z formy, nie materii,
- mózg jest siedzibą duszy.
W roku 513 p.n.e. Pitagoras udał się na Delos, by opiekować się umierającym nauczycielem Pherekydesem. Około 508 p.n.e. stworzona przez niego wspólnota została zaatakowana przez Cylona, bogatego obywatela Krotonu, którego Pitagoras nie przyjął do grona Pitagorejczyków. Pitagoras uciekł do Metapontu, gdzie – według większości autorów – zmarł około 495 roku. Stworzona przez niego wspólnota działała jeszcze przez 35 lat. W 460 p.n.e. została gwałtownie stłumiona – domy zebrań spalono, a wielu członków zabito. Ocaleni uciekli m.in. do Teb.
Źródło: National Geographic Polska
Nasza autorka
Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.