W archiwum w Kairze odkryto nieznany fragment dzieła greckiego filozofa. Ma dwa tysiące lat

Empedokles z Akragas (ok. 494-ok. 434 p.n.e.) był wszechstronnym greckim myślicielem, który w swojej działalności łączył role filozofa, polityka, lekarza oraz poety. Choć współcześni mu uczeni, tacy jak Arystoteles czy Galen, upatrywali w nim twórcy retoryki i fundamentów medycyny italskiej, do historii przeszła głównie barwna legenda dotycząca jego nadludzkich aspiracji.

Według podań Empedokles miał rzucić się do krateru Etny, aby poprzez tę samobójczą śmierć dowieść wyznawcom swojej boskości – motyw ten stał się później inspiracją dla literatury romantycznej. Mimo jego ogromnego wpływu na antyczną naukę i literaturę, do czasów nowożytnych przetrwały jedynie skromne fragmenty jego poematów „O naturze” oraz „Oczyszczenia” zapisane przez późniejszych autorów. Dlatego nowego znalezisko jest tak ważne.

Skarby ukryte w kairskich archiwach

Odkrycie nastąpiło w archiwach Francuskiego Instytutu Archeologii Orientalnej w Kairze (IFAO) w Egipcie. To tam Nathan Carlig, papirolog z Uniwersytetu w Liège, zidentyfikował fragment oznaczony jako P.Fouad inv. 218 jako nieznaną dotąd część „Physica”, wielkiego poematu filozoficznego Empedoklesa.

Niestety, nie jest własnoręczny rękopis autora. Empedokles żył w V wieku p.n.e., natomiast odnaleziony fragment papirusu ma około dwóch tysięcy lat. Oznacza to, że powstał kilkaset lat po śmierci filozofa.

Mimo że technicznie jest to odpis, badacze podkreślają, że pozwala on zaznajomienie się z oryginalnymi sformułowaniami myśliciela, bez zniekształceń wprowadzanych przez późniejszych autorów, którzy przez wieki jedynie go cytowali lub streszczali. Wersy te obejmują trzydzieści niepublikowanych wcześniej linijek, które rzucają nowe światło na teorię cząsteczek i percepcji zmysłowej u Empedoklesa.

Wyjątkowość odkrycia

Aby oddać rangę tego znaleziska, naukowcy posługują się sugestywną analogią: wyobraźmy sobie, że za kilkaset lat z całej twórczości Victora Hugo pozostaną jedynie krótkie wzmianki w podręcznikach szkolnych na temat „Nędzników” i program sztuki teatralnej „Hernani”.

Odnalezienie w takiej sytuacji kilku oryginalnych stron jego rękopisu byłoby wydarzeniem epokowym. Dokładnie to przeżywają dziś specjaliści badający antyk. Nathan Carlig określa to mianem „drugiego renesansu” literatury starożytnej, nawiązując do poszukiwań zaginionych manuskryptów przez humanistów w czasach odrodzenia

Mechanizm widzenia i prekursorskie atomy

Co dokładnie ujawniają nowo odkryte wersy? Tekst koncentruje się na niezwykle nowoczesnych, jak na owe czasy, zagadnieniach: teorii emanacji cząsteczkowych oraz percepcji zmysłowej, ze szczególnym uwzględnieniem procesu widzenia.

Analiza odnalezionych fragmentów pozwoliła badaczom dostrzec nieoczekiwane powiązania historyczne. Okazuje się, że fragment ten stanowi prawdopodobne bezpośrednie źródło dla passusów u Plutarcha (II wiek n.e.), a także dialogów Platona i pism Teofrasta (IV wiek p.n.e.).

Najbardziej fascynującym wynikiem badań jest jednak teza, że Empedokles może być postrzegany jako bezpośredni prekursor filozofów atomistycznych, z Demokrytem z Abdery na czele.

Atomizm zakładał, że materia składa się z maleńkich, niepodzielnych cząstek, a nowo odkryte wersy zdają się potwierdzać, że Empedokles kładł podwaliny pod ten rewolucyjny sposób myślenia o świecie. Echa jego myśli, dotąd niezauważone, badacze wykryli teraz nawet w dziełach komediopisarza Arystofanesa oraz rzymskiego poety i filozofa Lukrecjusza.

Nowy rozdział w historii filozofii

Wyniki wieloletnich prac nad nieznanym fragmentem opublikowano w pracy „L’Empédocle du Caire”, przygotowanej przez Nathana Carliga, Alaina Martina i Oliviera Primavesiego. Książka ta zawiera pierwszą edycję, tłumaczenie oraz obszerny komentarz do odnalezionych trzydziestu wersów.

– Publikacja tych badań otwiera nowe perspektywy rozumienia doktryny Empedoklesa i szerzej jego dzieła, aby lepiej umiejscowić filozofa w historii filozofii greckiej i lepiej określić jego relacje z poprzednikami i następcami – przekonuje Carlig.

Źródło: Empédocle du Caire

Nasz autor

Szymon Zdziebłowski

Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.