Te odkrycia archeologiczne z 2025 roku zmieniły naukowe rozumienie Biblii

Spis treści:

1. Nowe odkrycia pokazują, jak chrześcijaństwo rozprzestrzeniało się w świecie starożytnym
2. Ogród pod bazyliką, monastycy na pustyni i srebrny amulet
3. Sztuczna inteligencja zmienia datowanie Zwojów znad Morza Martwego
4. Szlaki handlowe starożytności a biblijne obrazy bogactwa
5. Biblijni władcy i cuda w świetle archeologii

Odkrycia z zakresu archeologii biblijnej z 2025 roku kreślą żywy obraz bogatego, wzajemnie powiązanego świata, którego ślady – utrwalone w kamieniu i zapisane w tekstach – rozbrzmiewają echem przez tysiąclecia. Trwające wykopaliska w Bazylice Grobu Świętego w Jerozolimie, uznawanej za wzniesioną nad miejscem ukrzyżowania i pochówku Jezusa, pozwalają zajrzeć w najwcześniejsze dzieje tego miejsca. Ukazują również, jak mogła wyglądać jego topografia, zanim w IV wieku wzniesiono kościół.

Nowe odkrycia pokazują, jak chrześcijaństwo rozprzestrzeniało się w świecie starożytnym

Wykopaliska prowadzone w innych regionach rzucają nowe światło na wczesne rozprzestrzenianie się chrześcijaństwa – między innymi na ślady VII-wiecznego życia monastycznego w rejonie Zatoki Perskiej. Najnowsze badania wskazują również, jakimi szlakami mógł podróżować św. Paweł, apostoł, który szerzył wiarę chrześcijańską na obszarze Cesarstwa Rzymskiego.

Równocześnie zaawansowane technologie badawcze pogłębiają nasze rozumienie Zwojów znad Morza Martwego. Pomagają także odtworzyć rozległe sieci handlowe starożytnego świata, które wyjaśniają, dlaczego kość słoniowa tak często pojawia się na kartach Starego Testamentu.

Razem odkrycia te tworzą przekonujący obraz materialnego zaplecza biblijnych opowieści. Jednocześnie zmieniają sposób postrzegania Biblii i historii powstania Pisma Świętego – nie tylko jako księgi wiary, lecz także jako jednego z fundamentalnych tekstów świata starożytnego.

Ogród pod bazyliką, monastycy na pustyni i srebrny amulet

Bazylika Grobu Świętego w Jerozolimie jest miejscem chrześcijańskich pielgrzymek od czasu, gdy w IV wieku wzniósł ją cesarz Konstantyn. Przez stulecia była jednak wielokrotnie przebudowywana, a znaczna część jej obecnej formy pochodzi z XII-wiecznych prac krzyżowców. Dziś świątynia przechodzi szeroko zakrojoną renowację, której celem jest zabezpieczenie kruchych fundamentów dla przyszłych pokoleń. Dla archeologów to wyjątkowa okazja badawcza.

Zespół kierowany przez prof. Francescę Romanę Stasollę z Uniwersytetu La Sapienza w Rzymie prowadzi wykopaliska pod posadzką bazyliki. Badacze zdejmują kolejne warstwy nagromadzonej historii, starając się zrozumieć, jak to miejsce było wykorzystywane na przestrzeni tysiącleci.

Odkryto między innymi ślady kamieniołomu z epoki żelaza, a w późniejszym okresie – teren przekształcony w obszar uprawny. Analiza archeobotaniczna wykazała obecność zbóż, winorośli i fig. Ustalenia te korespondują z opisem zawartym w Ewangelii Jana, według którego Jezus został ukrzyżowany w pobliżu ogrodu, a następnie pochowany w jego obrębie.

Ewangelia wspomina o zielonym obszarze między Kalwarią a grobem, a my zidentyfikowaliśmy właśnie takie pola uprawne.

Odkrycia z różnych regionów świata pozwalają odtworzyć złożony obraz wczesnego chrześcijaństwa, ukazując dynamikę przemieszczania się ludzi, idei i praktyk religijnych. W pobliżu Abu Zabi archeolodzy odkryli tynkowy krzyż sprzed około 1400 lat. Znajdował się on w sąsiedztwie kompleksu monastycznego z VII–VIII wieku na wyspie Sir Bani Yas, co potwierdza obecność chrześcijaństwa w regionie jeszcze przed pojawieniem się islamu.

W Turcji, na terenie starożytnego miasta Olympos, odsłonięto mozaikową posadzkę przy wejściu do V-wiecznego kościoła. Widniał na niej surowy napis: „Tylko ci, którzy kroczą właściwą drogą, mogą tu wejść”.

Z kolei na pustyni Negew badacze odkryli hebanowe figurki w stylu afrykańskim, znalezione w chrześcijańskich grobach z IV–VII wieku n.e. Ich właściciele mogli pochodzić z Etiopii, co wskazuje na dalekosiężne kontakty kulturowe świata wczesnochrześcijańskiego.

Naukowcy zaprezentowali także nowe narzędzie badawcze – otwarty zbiór danych o rzymskich drogach, nazwany Itiner-e. Umożliwia on wizualizację tras, którymi mógł podróżować apostoł Paweł podczas swoich misji. Pod koniec 2024 roku ogłoszono również odkrycie najstarszego dowodu obecności chrześcijaństwa na północ od Alp – srebrnego amuletu z grobu we Frankfurcie, datowanego na lata 230–260 n.e. Widniał na nim napis: „Święty, święty, święty! W imię Jezusa Chrystusa, Syna Bożego!”.

Sztuczna inteligencja zmienia datowanie Zwojów znad Morza Martwego

Zwoje znad Morza Martwego fascynują badaczy od momentu ich odkrycia w 1947 roku. Przez stulecia spoczywały w suchych jaskiniach pustyni Judzkiej, co sprzyjało ich wyjątkowemu zachowaniu. Tradycyjnie datowano je na okres od III wieku p.n.e. do II wieku n.e., jednak precyzyjne ustalenie wieku poszczególnych manuskryptów od dawna pozostawało poważnym wyzwaniem badawczym.

W 2025 roku naukowcy zaprezentowali model oparty na sztucznej inteligencji, nazwany Enoch. Został on wytrenowany na rękopisach datowanych metodą radiowęglową, co pozwoliło porównać cechy pisma z wiarygodnymi punktami odniesienia. Uzyskane wyniki sugerują, że część zwojów może być starsza, niż dotąd przypuszczano, co ma istotne konsekwencje dla historii tekstu biblijnego i judaizmu okresu Drugiej Świątyni.

W innym projekcie sztuczna inteligencja pomogła odnaleźć zaginiony hymn babiloński ku czci boga Marduka. Tekst, datowany na okres od VII do I wieku p.n.e., funkcjonował jako klasyczny utwór edukacyjny, kopiowany i studiowany przez kolejne pokolenia skrybów. Jego czas powstania pokrywa się z okresem, w którym Babilon podbił Królestwo Judy – wydarzeniem opisanym w Drugiej Księdze Królewskiej. Odkrycie to rzuca nowe światło na kontekst kulturowy i intelektualny świata, w którym powstawały teksty biblijne.

Szlaki handlowe starożytności a biblijne obrazy bogactwa

Kość słoniowa w Biblii jest wyrazistym symbolem bogactwa, władzy i luksusu. To z niej miał być wykonany tron króla Salomona, a w „Pieśni nad Pieśniami” pojawia się jako metafora cielesnego piękna: „Jego ciało jest jak gładka kość słoniowa, ozdobiona lapis lazuli”.

Badania opublikowane w 2025 roku wykazały, że przez niemal tysiąc lat – między 1600 a 600 rokiem p.n.e. – kość słoniowa docierała do południowego Lewantu z Afryki Subsaharyjskiej. Handel ten prowadzili kupcy z Nubii, znanej w Biblii jako cywilizacja Kusz. Odkrycia te pozwalają lepiej zrozumieć, skąd pochodziły dobra luksusowe, które w tekstach biblijnych symbolizują prestiż i potęgę.

Megiddo, utożsamiane w Apokalipsie z Armagedonem, było potężną twierdzą już w epoce brązu. W 2025 roku archeolodzy odkryli tam dużą ilość egipskiej ceramiki z VII wieku p.n.e. Może to stanowić materialny ślad obecności armii faraona Necho, który – według przekazu biblijnego – starł się w tym miejscu z królem Judy Jozjaszem.

W pobliskiej lokalizacji odsłonięto również 5000-letnią tłocznię wina wykutą w skale oraz skarb przedmiotów ceremonialnych. Wśród nich znalazł się rzadki pojemnik w kształcie barana, wiązany z praktykami religijnymi Kananejczyków. Znaleziska te ukazują, jak handel, rytuał i bogactwo splatały się w świecie starożytnego Lewantu, który stanowił tło wielu opowieści biblijnych.

Biblijni władcy i cuda w świetle archeologii

Sadzawka Siloe w Mieście Dawida pojawia się w Ewangelii Jana jako miejsce jednego z cudów Jezusa:

– Idź, obmyj się w sadzawce Siloe.
– Poszedł więc, obmył się i wrócił widząc.

Badania radiowęglowe wykazały, że kamienna tama sadzawki powstała około 800 roku p.n.e. Jej budowę interpretuje się jako odpowiedź na zmiany klimatyczne oraz rosnącą potrzebę zabezpieczenia zasobów wody w Jerozolimie. Odkrycie to nadaje biblijnej relacji konkretny kontekst historyczny i infrastrukturalny.

W Mosulu archeolodzy odsłonili monumentalny posąg lamassu – skrzydlatego byka z ludzką głową, mierzącego około 6,1 metra wysokości. Rzeźba pochodzi z pałacu Asarhaddona, asyryjskiego króla z VII wieku p.n.e., wielokrotnie wspominanego w Starym Testamencie.

Historia Asarhaddona – młodszego syna wygnanego, a następnie wyniesionego na tron – przywodzi na myśl biblijną opowieść o Józefie. Odkrycie posągu potwierdza ogromne bogactwo i potęgę władcy, który odcisnął wyraźny ślad nie tylko w dziejach Mezopotamii, lecz także w narracji biblijnej.

Z kolei podczas przesiewania ziemi na Wzgórzu Świątynnym w Jerozolimie odnaleziono fragment asyryjskiej tabliczki zapisanej pismem klinowym. To część listu, w którym król Asyrii wzywa władcę Judy do uregulowania zaległego trybutu:
„Drogi królu Judy, prześlij zaległe płatności niezwłocznie, do pierwszego dnia miesiąca aw. W przeciwnym razie konsekwencje będą surowe” .

Znalezisko to stanowi rzadkie, bezpośrednie świadectwo głosu imperium, które w sposób realny i często brutalny ingerowało w losy biblijnego Izraela.

Źródło: National Geographic