Ślady po rytuałach sprzed tysięcy lat? Archeolodzy odkryli kryształy górskie w jamach pierwszych rolników

Kwarc jest jednym z najpowszechniejszych minerałów na świecie, obecnym w ziarnkach piasku czy pospolitych otoczakach. Jednak jego rzadka odmiana, kryształ górski, to zupełnie inna historia. Jest on niemal całkowicie przeźroczysty. Kryształ górski był dawniej szeroko stosowany jako kamień szlachetny, ale został zastąpiony szkłem i plastikiem.

Rzadki materiał w prehistorii

W pradziejach ludzie używali różnorodnych materiałów do wytwarzania narzędzi kamiennych. Należą do nich takie materiały jak krzemień, a nawet biały kwarc. Jednak ze względu na swoją wyjątkowość kryształ górski rzadko występuje na stanowiskach archeologicznych.

W Wielkiej Brytanii i Irlandii na około 40 stanowiskach znaleziono ślady gromadzenia, przechowywania i obróbki kryształu górskiego. Większość z nich (25 stanowisk) datuje się na okres neolitu (4000–2400 r. p.n.e.).

Sensacja na budowie drogi A66

Ostatnie wykopaliska związane z modernizacją trasy A66 w Wielkiej Brytanii, przeprowadzone przez Oxford Cotswold Archaeology, przyniosły odkrycie, które może okazać się jedną z największych kolekcji kryształu górskiego w historii brytyjskiej archeologii.

Co ciekawe, na kilku neolitycznych stanowiskach leżących na trasie A66 odnaleziono materiał o bardzo zróżnicowanej jakości: od całkowicie przeźroczystych fragmentów, po mętne i niedoskonałe okazy. Archeolog Nick Overton sugeruje, że te różnice mogą wskazywać na jednoczesne korzystanie z lokalnych, gorszych źródeł (prawdopodobnie z Kumbrii) oraz importowanie wysokiej jakości kryształów z odległych stron.

Testowanie i rytualne depozyty

Analiza znalezisk z A66 ujawniła ciekawą praktykę: wiele mniejszych, lokalnych kryształów ma odłupane czubki. Archeolodzy uważają, że neolityczni twórcy narzędzi celowo je usuwali, aby sprawdzić jakość wnętrza kamienia przed dalszą obróbką.

Wiele z tych kryształów okazało się zbyt mętnych lub spękanych, by nadawały się na narzędzia, jednak mimo to nie zostały wyrzucone jako odpad. Zamiast tego, z wielką starannością składano je w różnego rodzaju dołach, też posłupowych – to zapewne relikty dawnych siedlisk, ale raczej nie były to wielkie długie domy znane z południa Anglii i wielu regionów Europy w tym okresie. Sugeruje to, że sam materiał posiadał wartość symboliczną, niezależnie od swojej użyteczności technicznej.

Przeźroczystość w świecie bez szkła

Dlaczego kryształ górski był tak ważny? W czasach przed wynalezieniem szkła był to jedyny materiał, przez który można było patrzeć. Ta unikalna właściwość optyczna mogła nadawać mu charakter magiczny lub nadprzyrodzony.

– Wiele wskazuje na to, że w neolicie kryształ górski traktowano wyjątkowo – odnajdujemy go bowiem tylko w konkretnych miejscach. Część z nich to nekropolie, gdzie natrafiono na spopielone szczątki ludzkie. Kryształy te pojawiają się także w pozostałościach monumentalnych drewnianych hal z wczesnego neolitu (ok. 4000–3800 p.n.e.), które prawdopodobnie jednoczyły rodzące się wówczas wspólnoty na Wyspach Brytyjskich – kończy archeolog Nick Overton.

Źródło: Oxford Cotswold Archaeology

Nasz autor

Szymon Zdziebłowski

Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.