Kim naprawdę byli Samarytanie? Prawda o Izraelitach odrzuconych przez Żydów

Spis treści:

1. Upadek Samarii i cud Jerozolimy: jak asyryjska inwazja na zawsze podzieliła Izraelitów?
2. Garizim kontra Moria: wojna o święte góry i jedyną prawdziwą Biblię
3. Tajemnica drogi do Jerycha: czy miłosierny Samarytanin był powiązany z sektą z Qumran?
4. Koniec Poncjusza Piłata: jak samarytański „prorok” i ukryty skarb doprowadziły do upadku namiestnika?
5. Garstka ocalonych: jak biblijni Samarytanie przetrwali do XXI wieku?

Po śmierci króla Salomona obszar monarchii Izraelitów rozpadł się na dwa państwa: Północne (Izrael) oraz Południowe (Juda). Od nazw ich stolic określa się je również jako Królestwo Samarii i Królestwo Jerozolimy. Monarchia Samarii objęła terytoria dziesięciu pokoleń synów Jakuba.

Upadek Samarii i cud Jerozolimy: jak asyryjska inwazja na zawsze podzieliła Izraelitów?

Władcy i mieszkańcy królestwa Izraela (Samarii) prowadzili własną politykę, wchodzili w sojusze, kontaktowali się z sąsiadami z Judy i wyznawali Jahwe, chociaż jego kult konkurował z popularną wiarą w Baala. Kiedy w 722 r. p.n.e. Samaria uległa Asyryjczykom, zwycięzcy wysiedlili kilkadziesiąt tysięcy Izraelitów z Samarii wypędzając ich w głąb Asyrii. Na opuszczonych ziemiach Samarii osiedlono pogańskie ludy, z których każdy przybył z własnym bóstwem. Od kolonistów imperium asyryjskiego, którzy wymieszali się z miejscową ludnością pochodzą Samarytanie.

W przeciwieństwie do pobratymców z Samarii, Judejczycy z Królestwa Południowego cudem wyszli z asyryjskiej opresji. Wróg spustoszył kraj i zmusił króla Ezechiasza do wypłaty ogromnego trybutu, ale Jerozolima przetrwała. Dane biblijne pokrywają się z asyryjskimi annałami w ten sposób, że kroniki te milczą o zdobyciu judzkiej stolicy. Dumni mieszkańcy Judy chlubili się świątynią jerozolimską, którą sto lat po upadku Samarii ustanowiono jedynym żydowskim sanktuarium. Jednak Asyria został pokonana przez Babilończyków, którzy z kolei w VI w. p.n.e. napadli na Judę, wysiedlili jej elitę do Mezopotamii oraz zniszczyli jerozolimski przybytek.

Garizim kontra Moria: wojna o święte góry i jedyną prawdziwą Biblię

W badaniach podkreśla się, że proces rozchodzenia się dróg społeczności Samarytan i Judejczyków zachodził powoli, zaś jego początków trzeba by szukać w okresie dominacji Persji, czasach Aleksandra Wielkiego lub dopiero w II w. p.n.e. W epoce Jezusa wzajemne kontakty pozostawały napięte, pełne obopólnej niechęci i ograniczone jedynie do niezbędnego minimum wynikającego z zamieszkiwania jednej prowincji cesarstwa. W sporze Samarytan z Judejczykami, który z różnym natężeniem przewija się przez Stary Testament chodziło przede wszystkim o świętość i wybranie miejsc oraz tekstów. Obie tradycje: samarytańska i żydowska (odnosząca się do Judy i judaizmu) wyrastają z jednego pnia, ale rozgałęziają się i przybierają odrębną formę.

Najświętszą górą dla Samarytan było Garizim, Judejczycy faworyzowali górę Moria, z tym, że każda z grup przekonywała o identyfikacji własnego szczytu z miejscem ofiary Izaaka. Zgodnie z tekstem biblijnym ze szczytu Garizim zostały wypowiedziane błogosławieństwa nad całym ludem, który wkroczył do Kanaanu po wyjściu z Egiptu.

Według tradycji samarytańskiej pod pojęciem Pismo Święte należy rozumieć wyłącznie Pięcioksiąg Mojżesza. W wierzeniach Samarytan miał on zostać spisany 13 lat po wejściu do Kanaanu przez Abiszę z rodu Aarona, co z naukowego punktu widzenia jest kompletnym anachronizmem. Chociaż tradycja żydowska przyznaje pierwszorzędną rolę Torze, jednak uznaje za święte również Proroków i Pisma. Przyjęty przez Samarytan inny kształt liter hebrajskich, odrębny od powszechnie stosowanego w zbiorze prawa judaizmu pisma kwadratowego, był zabiegiem świadomym, uwypuklającym ideologiczno-religijną odrębność jego użytkowników. Warto nadmienić, że skoncentrowanie tylko na Pięcioksięgu łączy z kolei Samarytan ze znaną w dziejach Polski społecznością karaimów.

Tajemnica drogi do Jerycha: czy miłosierny Samarytanin był powiązany z sektą z Qumran?

W świetle odkrytych zwojów z Qumran pozornie mało istotny szczegół w przypowieści o miłosiernym Samarytaninie o jego schodzeniu z Jerozolimy do Jerycha stał się pretekstem do dyskusji nad ewentualnym związkiem Samarytan z członkami wspólnoty znad Morza Martwego. Wiemy, że wzajemna niechęć cechowała relacje żydowsko-samarytańskie. Co zatem robił Samarytanin na drodze z Jerozolimy do Jerycha? Czego szukał na żydowskim terytorium?

Samarytanie nie uczestniczyli w rytuałach sprawowanych w świątyni jerozolimskiej. Niegdyś na górze Garizim wznieśli przybytek ku czci Jahwe, ale został on zrównany z ziemią na rozkaz żydowskiego władcy Jana Hirkana w 128 r. p.n.e. Żydowska wspólnota esseńska, której członkowie żyli m. in. w Qumran na Pustyni Judzkiej też odrzucała kult jerozolimski, uważany przez nią za splamiony, odkąd szatę arcykapłańską zaczęli nosić uzurpatorzy. Uczeni nie wykluczają się, że zapatrywania w kwestiach rytualnych mogły połączyć oba środowiska, ale związek Qumran z Samarią należy traktować jako wyłącznie hipotetyczny. Niemniej Samarytanie mieli też własne koncepcje teologiczne. Pewne ich religijne wystąpienie doprowadziło do zdjęcia z urzędu… Poncjusza Piłata.

Koniec Poncjusza Piłata: jak samarytański „prorok” i ukryty skarb doprowadziły do upadku namiestnika?

W Palestynie epoki Jezusa oczekiwania na mesjasza, koniec świata i dzień sądu bardzo silnie oddziaływały na umysły ludzi. Nadzieję boskiej interwencji podzielała też społeczność samarytańska. Spodziewano się powtórnego przyjścia nowego Mojżesza jako proroka końca czasów. Na podstawie dzieł Józefa Flawiusza, antycznego historyka żydowskiego z I w. n.e., wiemy, że najprawdopodobniej pod koniec 36 r. n.e. spora rzesza Samarytan zebrała się wokół pewnego mężczyzny w okolicach Garizim.

Samozwańczy prorok przekonał ich, że zna położenie sakralnego skarbu, który miał kiedyś zostać ukryty przez Mojżesza. Jednak wojska wysłane przez Piłata uderzyły na zgromadzonych we wsi ludzi, z których wielu wzięto do niewoli, część zabito, a pozostałych zmuszono do ucieczki. Po incydencie starszyzna samarytańska udała się do legata Syrii, Witeliusza ze skargą na prefekta Judei. Domagano się zdymisjonowania Poncjusza nie tylko za wydarzanie u stóp Garizim, ale za całokształt jego despotycznych rządów. Poselstwo odniosło skutek i kilka miesięcy później odwołany Piłat dotarł do Rzymu.

Garstka ocalonych: Jak biblijni Samarytanie przetrwali do XXI wieku?

Na terenie Izraela i Zachodniego Brzegu Jordanu istniejąca współcześnie społeczność Samarytan obejmuje zaledwie kilkaset osób, żyjących w Holonie i w okolicach Nablusu. Wspólnota wciąż kultywuje przepisy religijne Pięcioksięgu, składając np. ofiary ze zwierząt. Samarytanie wielką czcią otaczają przechowywany w synagodze w Nablusie tzw. Zwój Abiszy – rękopis fragmentu Tory, najczęściej datowany przez uczonych na XI w.

Wedle tradycji samarytańskiej zwój miałby zostać spisany przez potomka Aarona, co z naukowej perspektywy można by uznać za intencjonalną archaizację własnego dziedzictwa. Współcześni Samarytanie cieszą się szacunkiem zarówno władz żydowskich, jak i palestyńskich; posiadają paszporty izraelskie i dowody wydane przez rząd Palestyny. Żyjąc na uboczu czekają na Taheba, nowego proroka Mojżesza końca czasów.

Źródło: National Geographic Polska

Nasz ekspert

Michał Szczepaniak

Z wykształcenia jestem biblistą. Od wielu lat pracuję jako przewodnik turystyczny grup do ponad 30 krajów. Jestem autorem podcastu „Izrael 1001 podróży”. Po godzinach najchętniej spędzam czas podczas samotnych wypraw w nieznane oraz odkrywam zgiełk światowych metropolii. Więcej na stronie michalszczepaniak.com.