Celtowie władali Europą na długo przed Rzymem. Do upadku ich potęgi przyczynił się Juliusz Cezar

Spis treści:

1. Od Brytanii po Azję Mniejszą
2. Druidzi, czyli ci, którzy znają dęby
3. Boski kowal Goibhniu
4. Medycyna celtycka
5. Celtowie – urbaniści Europy
6. Celtowie na ziemiach polskich

Celtami nazywa się zbiór plemion indoeuropejskich, dzielących wspólne tradycje językowe i kulturowe. Kontrolowali rozległe terytoria Europy od około 1200 r. p.n.e. do 400 r. n.e., od Irlandii i Szkocji po Anatolię oraz od Niderlandów po Hiszpanię i Włochy. Główne społeczności celtyckie obejmowały Galów, Celtyberów i Gallaeków z Półwyspu Iberyjskiego, Brytów i Piktów z Brytanii i Irlandii oraz Galatów z Anatolii. Archeolodzy zdobyli większość informacji o Celtach z dwóch głównych stanowisk archeologicznych: Hallstatt w Niemczech (800–450 p.n.e.) oraz La Tène w Szwajcarii (450 p.n.e.–50 n.e.).

Od Brytanii po Azję Mniejszą

Celtowie osiągnęli szczyt swoich wpływów i ekspansji terytorialnej w IV wieku p.n.e., zajmując ziemie rozciągające się przez całą Europę – od Brytanii po Azję Mniejszą. Od III wieku p.n.e. datuje się okres upadku i rozpadu cywilizacji celtyckiej. Kres panowania Celtów na kontynencie europejskim wiąże się z podbojem Galii przez Juliusza Cezara (58–51 p.n.e.). W Brytanii i Irlandii ten proces przebiegał wolniej, ale tradycyjna kultura była stopniowo osłabiana pod naciskiem politycznego podporządkowania się Rzymowi, a potem średniowiecznej Anglii.

Dziś języki celtyckie są używane jedynie na zachodnich krańcach Europy, na ograniczonych obszarach Irlandii, Szkocji, Walii i Bretanii (w tym ostatnim przypadku głównie w wyniku migracji z Brytanii od IV do VII wieku n.e.). Nic więc dziwnego, że burzliwa i nierówna historia Celtów wpłynęła na sposób udokumentowania ich kultury i religii.

Druidzi, czyli ci, którzy znają dęby

Organizacja społeczna Celtów opierała się na systemie plemiennym o wielopoziomowej hierarchii. Władca każdego plemienia pełnił funkcję króla lub królowej. Społeczeństwo dzieliło się na trzy główne warstwy: wodzów, wojowników i druidów. Druidzi (od celtyckiego druwid – dru, czyli dąb i wid, czyli znać, wiedzieć) pełnili funkcje kapłanów, sędziów i uczonych, duchowych przywódców, mediatorów oraz strażników wiedzy kulturowej. Rekrutowali się z warstwy wojowników, ale stali wyżej od nich w hierarchii. Dlatego rozróżnienie Juliusza Cezara między druidami (ludźmi religii i nauki), equites (wojownikami) i plebs (ludem) jest dość trafne.

Jak w innych systemach indoeuropejskich, rodzina miała charakter patriarchalny. Podstawą gospodarki Celtów było rolnictwo mieszane, a z wyjątkiem czasów niepokojów typową formą były pojedyncze gospodarstwa. Z powodu dużych różnic terenu i klimatu w niektórych regionach hodowla bydła była ważniejsza niż uprawa zbóż. Grody na wzgórzach zapewniały schronienie, ale wojna była zazwyczaj otwarta i polegała zarówno na pojedynczych wyzwaniach i pojedynkach, jak i na walce ogólnej. Sztuka La Tène świadczy o estetycznych walorach kultury Celtów, a muzyka i wiele form ustnej twórczości literackiej były przez nich wysoko cenione.

Boski kowal Goibhniu

Celtowie należeli do pierwszych ludów w Europie, które na szeroką skalę wykorzystywały żelazo. Właśnie to dawało im przewagę zarówno militarną, jak i gospodarczą. Celtyckie kuźnie były stosunkowo proste, ale bardzo funkcjonalne. Składały się głównie z paleniska do rozgrzewania metalu, miechów zwiększających temperaturę ognia, kowadła oraz podstawowych narzędzi kowalskich. W kuźniach wytwarzano broń, taką jak miecze i włócznie, elementy uzbrojenia, narzędzia rolnicze oraz ozdoby o charakterystycznym, bogato zdobionym stylu lateńskim.

Kowale zajmowali wysoką pozycję w społeczeństwie, a ich umiejętności często postrzegano jako niemal magiczne. W mitologii pojawia się nawet boski kowal, Goibhniu. Sam proces obróbki metalu miał niekiedy znaczenie rytualne, a ogień symbolizował siłę i przemianę. Dlatego wyroby metalowe, zwłaszcza broń, bywały składane jako ofiary, na przykład w jeziorach.

Panteon celtycki obejmował setki bóstw, takich jak Lugh, Morrigan i Brigid, związanych z naturą, wojną i płodnością. Kobiety w społeczeństwie celtyckim miały większy wpływ niż w innych przedchrześcijańskich społecznościach europejskich – mogły posiadać majątek, praktykować medycynę i inicjować rozwody.

Medycyna celtycka

Celtowie wykorzystywali szeroką wiedzę o roślinach leczniczych, takich jak naparstnica, jagody jałowca, dziki czosnek czy wodorosty. Uzdrowiciele i druidzi stosowali także jemiołę oraz inne święte rośliny lecznicze, jak krwawnik i kora wierzby. Kora wierzby zawiera salicynę – substancję będącą prekursorem współczesnej aspiryny – dlatego prawdopodobnie używano jej do łagodzenia bólu i obniżania gorączki. Krwawnik stosowano do tamowania krwawienia. Podczas ceremonii uzdrawiania wypowiadano święte zaklęcia, składano ofiary i używano magicznych amuletów. Znaleziska archeologiczne wskazują, że w leczeniu wykorzystywano także święte źródła. Na stanowiskach pogrzebowych odkryto ślady trepanacji, czyli wiercenia otworów w czaszce.

Badania archeologiczne ujawniły wiele przypadków zaawansowanych praktyk medycznych. Analiza rannego celtyckiego wojownika z epoki żelaza wykazała, że przeżył poważny uraz miednicy dzięki zaawansowanemu leczeniu, co świadczy o wysokim poziomie wiedzy chirurgicznej i opieki nad rannymi – wbrew powszechnym wyobrażeniom o medycynie starożytnej. W leczeniu ran stosowano naturalne substancje, takie jak miód, ze względu na jego właściwości antybakteryjne.

Woda była uznawana zarówno za świętą, jak i leczniczą. Jeziora, rzeki i strumienie postrzegano jako posiadające właściwości uzdrawiające, dlatego kąpano się w nich lub pito ich wodę w celach zdrowotnych. Niektórzy odprawiali rytuały wokół studni, składając ofiary bóstwom wody, które uważano za odpowiedzialne za choroby.

Celtowie – urbaniści Europy

Wiele współczesnych europejskich miast powstało właśnie za sprawą osadnictwa celtyckiego. Współczesna stolica mody – Mediolan – został założony około 600 r. p.n.e. przez plemię Insubrów jako Mediolanum. Do grupy miast założonych przez Celtów należą też Belgrad, związany z ludem Trewerów Trewir w Niemczech oraz Moguncja, której początki sięgają terenów zamieszkanych przez Celtów jeszcze przed przybyciem Rzymian. W Italii liczne miasta mają celtyckie korzenie, m.in. Bolonia, rozwijana przez plemię Bojów, Bergamo, Brescia założona przez Cenomanów oraz Mantua, której początki wiążą się z osadnictwem celtycko-etruskim.

Na zachodzie Europy do takich ośrodków należą Nantes we Francji, związane z plemieniem Namnetów, Lugo w Hiszpanii, położone w regionie o silnych tradycjach celtyckich oraz Óbidos w Portugalii, którego początki sięgają III w. p.n.e. Nie należy też zapomnieć o Wyspach Brytyjskich. Do najważniejszych osad celtyckich należą: Londyn, który przed rzymskim Londinium funkcjonował jako osada celtycka, Edynburg, wywodzący się z celtyckiej twierdzy Din Eidyn oraz York, gdzie istniała wcześniejsza osada plemienia Brigantów. W Irlandii przykładem jest Dublin, którego nazwa pochodzi od celtyckiego „Dubh Linn” („czarna sadzawka”), a także Galway i Cork, zbudowane na terenach zamieszkiwanych przez ludy celtyckie. W Walii ważnym ośrodkiem jest Cardiff, którego okolice były zasiedlone przez Celtów jeszcze przed przybyciem Rzymian. Choć wiele z tych miast zostało później przekształconych przez Rzymian i inne ludy, ich najstarsze korzenie sięgają właśnie kultury celtyckiej.

Celtowie na ziemiach polskich

Choć dziś często nie kojarzy się go z Celtami, również Kraków wykazuje ślady ich obecności. Badania archeologiczne ujawniły, że ludy celtyckie zamieszkiwały okolice miasta, a pobliskie wzgórza mogły być przez nie wykorzystywane jeszcze przed powstaniem późniejszego ośrodka słowiańskiego.

Celtowie zamieszkiwali głównie współczesny Śląsk i Małopolskę. Pojawili się na tych terenach około 400 p.n.e. i pozostali do ok. 120 r. p.n.e., Przynieśli ze sobą rozwiniętą kulturę lateńską oraz liczne innowacje technologiczne. Wprowadzili m.in. udoskonaloną metalurgię żelaza, srebra i złota, koło garncarskie, zaawansowane techniki rolnicze, takie jak radło czy żarna obrotowe, a także nowe formy rzemiosła. Ich osadnictwo koncentrowało się na żyznych terenach lessowych. Ważne ośrodki znajdowały się w rejonie Góry Świętej Anny, na Płaskowyżu Głubczyckim oraz właśnie w okolicach Krakowa. Ślady osadnictwa celtyckiego odkryto także na Kujawach.

Celtowie kontrolowali istotne szlaki handlowe, w tym tzw. bursztynowy szlak i tworzyli ufortyfikowane osady zwane oppidami, których pozostałości odnaleziono m.in. w rejonie Nowej Huty oraz na Śląsku Opolskim i Dolnym. Początkowo dominowali nad lokalną ludnością, lecz z czasem zaczęli się z nią mieszać, współtworząc kulturę przeworską i ulegając stopniowej asymilacji. Ostatecznie zniknęli z tych terenów około II wieku p.n.e. pod naporem ludów germańskich, takich jak Cymbrowie i Teutoni.

Nasza autorka

Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka

Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.