„Galamsey” Mariusza Śmiejka — opowieść o złocie, pracy i przetrwaniu w Ghanie
Fotografia dokumentalna od lat pełni rolę świadectwa — pokazuje miejsca, ludzi i procesy, które często pozostają niewidoczne dla globalnej opinii publicznej. Fotoksiążka „Galamsey” autorstwa Mariusza Śmiejka jest właśnie takim świadectwem. To przejmująca opowieść o nielegalnym wydobyciu złota w Ghanie oraz o społecznych i ekologicznych konsekwencjach wydobycia surowców naturalnych. Zdjęcia zawarte w albumie powstawały przez siedem lat w ramach projektu badawczego „Unearthing Her Crown”. Autor podkreśla, że fotografie są efektem długotrwałej obecności wśród lokalnych społeczności oraz budowania zaufania z bohaterami projektu. „Galamsey” nie ogranicza się do dokumentacji katastrofy ekologicznej czy warunków pracy w nielegalnych kopalniach. To także zapis codzienności ludzi funkcjonujących w systemie, który dla wielu z nich pozostaje jedyną możliwością przetrwania.
Złoto i jego konsekwencje
Tytułowe „galamsey” pochodzi od angielskiego zwrotu „gather them and sell” — „zbierz i sprzedaj”. W Ghanie termin ten oznacza nielegalne, niekontrolowane wydobycie złota prowadzone poza systemem licencji, regulacji środowiskowych i prawa pracy. Ghana pozostaje największym producentem złota w Afryce i jednym z największych na świecie, jednak bogactwo naturalne kraju nie przekłada się na poprawę warunków życia znacznej części społeczeństwa.
Fotografie Śmiejka pokazują rzeczywistość, w której wydobycie złota staje się dla wielu ludzi jedyną możliwością utrzymania. Nielegalne kopalnie niszczą lasy, zatruwają rzeki rtęcią, arsenem i cyjankiem, a lokalne społeczności tracą dostęp do ziemi, wody i możliwości rozwoju.
Melani Mennella we wstępie zwraca uwagę na to, że złoto, wbrew naszej woli, łączy nas wszystkich, a wartość całego łańcucha dostaw opiera się na wzajemnych zależnościach. Problem galamsey nie jest przedstawiony wyłącznie jako lokalny kryzys, lecz jako część globalnego systemu ekonomicznego, którego konsekwencje rozciągają się daleko poza granice Ghany.
Od Sycylii do Ghany
Historia projektu zaczęła się jednak nie w Afryce, lecz na Sycylii. Mariusz Śmiejek wcześniej dokumentował losy migrantów z Ghany, którzy przez Saharę, Libię i Morze Śródziemne próbowali dotrzeć do Europy. Rozmowy z migrantami pozwoliły mu zrozumieć skalę przemocy ekonomicznej i społecznej, która zmusza ludzi do opuszczania własnego kraju.
Po latach obserwacji i dokumentowania życia migrantów z Afryki w Europie, poczułem potrzebę poznania i zrozumienia miejsca, z którego wyruszają — pisze autor w słowie wstępnym. W latach 2019–2026 Mariusz Śmiejek wielokrotnie wracał do Ghany. Dokumentował skutki zalewu kraju elektrośmieciami i używaną odzieżą z Zachodu, degradację wybrzeża spowodowaną przemysłowymi połowami oraz rozrastające się slumsy będące efektem wewnętrznych migracji. Ostatecznie to właśnie galamsey stało się jednym z głównych obszarów jego dokumentacji.
Mariusz Śmiejek zwraca też uwagę, że historia Ghany od wieków związana jest ze złotem — od średniowiecznych szlaków handlowych, przez okres kolonialny, aż po współczesny rynek surowców. Dziś, mimo ogromnych zasobów naturalnych, znaczna część społeczeństwa nadal żyje w ubóstwie, a duże kopalnie należą głównie do zagranicznych korporacji. Obserwując współczesny system wydobycia i jego konsekwencje społeczne, autor zdjęć pisze, że zrozumiał, iż niewolnictwo nie zniknęło. Zmieniło formę, stało się mniej widoczne, bardziej „legalne”.
Ludzie żyjący w cieniu wydobycia
Najważniejszą częścią fotoksiążki są portrety ludzi pracujących w samym centrum tego systemu. Śmiejek pokazuje osoby pracujące przy wydobyciu złota w skrajnie niebezpiecznych warunkach, a także kobiety wychowujące dzieci w pobliżu toksycznych terenów wydobywczych.
Opisując kobiety pracujące przy wydobyciu, autor podkreśla ich codzienny wysiłek i determinację. Pisze o kobietach, które z niemowlętami na plecach wydobywają własnymi rękami surowiec, mimo że same często żyją w skrajnym ubóstwie i pozbawione są realnych perspektyw na zmianę swojej sytuacji.
W fotoksiążce powraca również kontrast pomiędzy wartością wydobywanego złota, a codziennością ludzi zaangażowanych w jego pozyskiwanie. Śmiejek zauważa, że wiele kobiet pracujących przy wydobyciu może pozwolić sobie jedynie na plastikową biżuterię pomalowaną na złoto — symboliczne nawiązanie do surowca, który wydobywają każdego dnia.
Pytanie, które pozostaje
Fotoksiążka „Galamsey” stawia czytelnikowi niewygodne pytanie: skąd pochodzi nasze złoto? To pytanie dotyczy nie tylko biżuterii, lecz także telefonów, elektroniki, systemów finansowych i całego świata współczesnej konsumpcji.
Fotografie Mariusza Śmiejka nie oferują prostych odpowiedzi, ale kierują uwagę na ludzi i miejsca znajdujące się na początku globalnego łańcucha dostaw. Dzięki temu „Galamsey” staje się czymś więcej niż reportażem — jest ważnym dokumentem naszych czasów oraz mocnym głosem w dyskusji o odpowiedzialności, nierównościach i współczesnych formach eksploatacji.
Fotografie zawarte w fotoksiążce Galamsey powstały podczas siedmioletniego projektu badawczego Unearthing Her Crown, dokumentującego życie, ludzi i krajobrazy na styku złota, gender i walki o przetrwanie. Zdjęcia odzwierciedlają zaufanie, obecność i przeżyte doświadczenia fotografa wśród społeczności ukształtowanych przez wydobycie złota. Stanowią bezkompromisowe świadectwo wytrwałości, godności i człowieczeństwa wpisanych w ghańską gospodarkę złota.